— -فایل مقاله رایگان ریسرچ - تحقیق - مقاله -561)

مبانی نظری تحقیق72-1-مقدمه82-2-تاریخچه و اهمیت برنج92-3-نظام بهرهبرداری122-4- عوامل موثر بر پراکندگی اراضی زراعی132-4-1- ارث13
2-4-2- خرید و فروش.........................................................................................................................................132-4-3- عوامل محیطی و بوم شناختی142-4- 4- عوامل اجتماعی و فرهنگی14…………………………………………………………………………………….
2-4-5-عوامل کالبدی 14…………………………………………………………………………………………………….2-5- یکپارچهسازی اراضی152-5-1- یکپارچهسازی اراضی در جهان152-5-2- یکپارچهسازی اراضی در ایران16…………………………………………………………………………………2-5-3- مراحل اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری18……………………………………………………..2-5-4- مزایای اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی19…………………………………………………………………2-5-5- تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری در شهرستان شفت استان گیلان192-6- توسعه پایدار22…………………………………………………………………………………………………………2-6-1- کشاورزی پایدار23………………………………………………………………………………………………….2-6-2- یکپارچهسازی اراضی و کشاورزی پایدار242-7- ارزیابی اثرات زیستمحیطی242-7-1- پیشینه تاریخی تدوین قوانین و مقررات ارزیابی اثرات زیستمحیطیو اهمیت قانونی آن در جهان252-7-2- پیشینه تاریخی تدوین قوانین و مقررات ارزیابی اثرات زیستمحیطیو اهمیت قانونی آن در ایران252-8- ابعاد زیستمحیطی توسعه پایدار272-8-1- حفظ تعادل اکوسیستم طبیعی272-8-2- تلفیق امور توسعه با محیطزیست272-8-3- برنامهریزی و مدیریت منابع طبیعی272-8-4- استفاده بهینه از منابع آب، خاک و انرژی282-8-5- جایگزینی منابع تجدیدپذیر292-8-6- برنامهریزی و مدیریت حوادث غیرمترقبه292-8-7- کنترل آلودگیهای زیستمحیطی292-9- پیشینه نظری29فصل سوم41روش اجرای تحقیق 423-1- موقعیت جغرافیایی منطقه مورد مطالعه433-1-1-معرفی شهرستان شفت433-2- روش تحقیق443-3- جامعه و نمونه آماری44
3-4- ابزار پژوهش453-5- روایی و پایایی ابزار اندازهگیری483-5-1- روایی483-5-2- پایایی483-6- متغیرهای تحقیق و تعاریف عملیاتی49………………………………………………………………………………3-6-1-متغیر مستقل49……………………………………………………………………………………………………….3-6-2- متغیر وابسته49………………………………………………………………………………………………………3-7-فرضیههای تحقیق493-8- روش تجزیه و تحلیل دادهها50……………………………………………………………………………………….3-8-1- آمار توصیفی50……………………………………………………………………………………………………..3-8-2- آمار استنباطی50فصل چهارم.............................................................................................................................................................51 تجزیه و تحلیل دادهها52..…………………………………………………………………………………………………...4-1- مقدمه534-2- یافتههای توصیفی جامعه آماری اراضی تجهیز شده 534-2-1- ویژگیهای فردی534-2-2- ویژگیهای نظام زراعی554-2-3- ویژگیهای اقتصادی604-2-4- فعالیت-های آموزشی- ترویجی634-2-5- ابعاد زیستمحیطی644-2-6- دانش ابعاد زیستمحیطی654-2-7-اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی در اراضی شالیکاری67
4-3- یافتههای توصیفی جامعه آماری اراضی سنتی684-3-1- ویژگیهای فردی684-3-2- ویژگیهای نظام زراعی704-2-3- ویژگیهای اقتصادی754-2-4- فعالیتهای آموزشی-ترویجی784-2-5-ابعاد زیستمحیطی794-2-6-دانش ابعاد زیستمحیطی804-3-آمار استنباطی814-3-1- مقایسه ویژگیهای فردی، زراعی و اقتصادی کشاورزان دو گروه با استفاده از آزمونt81فصل پنجم84بحث، نتیجهگیری و پیشنهادها855-1-مرور کلی بر تحقیق865-1-1- مقدمه865-1-2- اهداف و سوالات875-1-3- محدوده تحقیق875-1-4- محدودیت تحقیق875-1-5- روش و نوع تحقیق885-1-6- متغیرهای تحقیق885-1-6-1- متغیرهای مستقل885-1-6-2- متغیر وابسته885-1-7- فرضیههای تحقیق....................................................................................................88 5-2- نتیجهگیری................................................................................................................88
5-2-1-یافتههای توصیفی.....................................................................................................88
5-2-1-1- یافتههای توصیفی شالیکاران دارای اراضی تجهیز شده ...................................................................88
5-2-1-2- یافتههای توصیفی شالیکاران دارای اراضی سنتی.......................................................................90
5-2-2- یافتههای استنباطی........................................................................................................................92
5-3- بحث.................................................................................................................................................93
5-4- پیشنهادها..........................................................................................................................................93
5-4-1- پیشنهادهای پژوهش حاضر...........................................................................................................94
5-4-2- پیشنهادهایی برای پژوهشهای آینده.............................................................................................95
منابع ..........................................................................................................................................................96
فهرست جداول
جدول (2-1) برآورد سطح تولید و عملکرد در هکتار شلتوک سال زراعی 89-1388 ........................................11
جدول (2-2) مشخصات سطح اراضی شالیزاری، سطوح تجهیز نشده و سطوح قابل تجهیز استان به تفکیک شهرستانها21جدول (2-3) چهارپوب نظری تحقیق35جدول (3-1) انواع اراضی شالیکاری و پرسشنامهها44جدول (3-2) و (3-3) و (3-4) ارزش عددی گویههای پرسشنامه47جدول (3-5) میزان اعتماد (پایایی) پرسشنامه اراضی تجهیز شده با استفاده از روش آلفای کرونباخ......48جدول (3-6) میزان اعتماد (پایایی) پرسشنامه اراضی سنتی با استفاده از روش آلفای کرونباخ49جدول (4-1) توزیع فرآوانی ویژگیهای فردی کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده54جدول (4-2) توزیع فرآوانی ویژگیهای نظام زراعی کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده57جدول (4-3) توزیع فرآوانی ویژگیهای اقتصادی کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده61جدول (4-4) میزان فعالیتهای آموزشی و ترویجی شالیکاران دارای اراضی تجهیز شده به ترتیب اولویت......64جدول (4-5) توزیع فراوانی شالیکاران مورد مطالعه بر حسب میزان فعالیتهای آموزشی و ترویجی64جدول (4-6) توزیع فرآوانی ویژگیهای ابعاد زیست محیطی کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده65جدول (4-7) میزان دانش ابعاد زیست محیطی شالیکاران به ترتیب اولویت66جدول (4-8) توزیع فراوانی شالیکاران مورد مطالعه بر حسب میزان دانش ابعاد زیست محیطی......66جدول (4-9) میزان اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی در اراضی شالیکارای به ترتیب اهمیت موضوع67جدول (4-10) توزیع فراوانی اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی در اراضی شالیکاری مورد مطالعه68جدول (4-11) توزیع فرآوانی ویژگیهای فردی کشاورزان دارای اراضی سنتی69جدول (4-12) توزیع فرآوانی ویژگیهای نظام زراعی کشاورزان دارای اراضی سنتی71جدول (4-13) توزیع فرآوانی ویژگیهای اقتصادی کشاورزان دارای اراضی سنتی76جدول (4-14) میزان فعالیتهای آموزشی و ترویجی شالیکاران دارای اراضی سنتی به ترتیب اولویت......79جدول (4-15) توزیع فراوانی شالیکاران مورد مطالعه بر حسب میزان فعالیتهای آموزشی و ترویجی79جدول (4-16) توزیع فرآوانی ویژگیهای ابعاد زیست محیطی کشاورزان دارای اراضی سنتی80جدول (4-17) میزان دانش ابعاد زیست محیطی شالیکاران به ترتیب اولویت81جدول (4-18) توزیع فراوانی شالیکاران مورد مطالعه بر حسب میزان دانش ابعاد زیست محیطی......81جدول (4-19) مقایسه میانگینهای ویژگیهای دو گروه کشاورزان با استفاده از آزمون t82فهرست اشکال
شکل (2-1) مراحل اجرای طرح تجهیز، نوسازی و یکپارچهسازی اراضی شالیزاری......18شکل (3-1) نقشه استان گیلان43چکیده
پراکندگی و کوچک بودن اراضی، یکی از عناصر ساختاری سنتی کشاورزی کشور است که امروزه بهعنوان یکی از موانع اصلی توسعه کشاورزی تبدیل شده است. مهمترین اهدافی که اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری دنبال میکند را میتوان در چهار حوزه اقتصادی، اجتماعی، نهادی و زیستمحیطی تقسیمبندی نمود. در بعد زیستمحیطی با هدف جلوگیری از فرسایش خاک و تخریب زمین، کاهش مصرف نهادهها بهخصوص نهادههای شیمیایی نظیر انواع کودها و سموم شیمیایی و . . . را از اهداف طرح عنوان مینمایند. این تحقیق سعی دارد اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت را بررسی نماید. تحقیق حاضر از روش توصیفی همبستگی استفاده شده است. جامعه آماری این تحقیق را شالیکاران شهرستان شفت که دارای اراضی شالیکاری تجهیز شده و نیز سنتی هستند، تشکیل دادند. که با شیوه نمونهگیری تصادفی، 244 نفر به شکل تصادفی انتخاب شدند روایی محتوایی پرسش نامه توسط پانل متخصصان بهدست آمد. همچنین آزمون پایایی، به وسیله یک مطالعه راهنما برای بهدست آوردن ضریب اعتبار پرسشنامه انجام شد و ضریب آلفای کرونباخ برای اراضی تجهیز شده 832/0و برای اراضی سنتی 757/0 بدست آمد. یافتههای حاصل از آزمون t تست در زمینه مسائل زیستمحیطی نشان داد، مقدار سم مصرفی برای کنترل کرم ساقهخوار برنج دو گروه با هم اختلاف معنیداری ندارند. ولی در مورد مقدار مصرف کود اوره، مقدار مصرف علفکش، مقدار مصرف قارچکش در هکتار، دو گروه در سطح 99 درصد دارای اختلاف معنیدار و در مورد مصرف کود فسفات دو جامعه در سطح 95 درصد دارای اختلاف معنیداری میباشند. در زمینه مقایسه ابعاد زیستمحیطی کشاورزی پایدار در اراضی تجهیز شده و سنتی، 8/51 درصد از شالیکاران دارای اراضی تجهیز شده در اراضی خود کشت دوم انجام داده ولی کشاورزان دارای اراضی سنتی فقط 1/13 درصد کشت دوم در اراضی شالیکاری انجام دادهاند. در زمینه استفاده از کنترل بیولوژیک با استفاده از زنبور تریکوگراما علیه کرم ساقهخوار برنج، 17 درصد کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده بیشتر از کشاورزان دارای اراضی سنتی از این روش استفاده نمودهاند. 14 درصد از کشاورزان دارای اراضی سنتی در اراضی شالیکاری خود تغییرکاربری انجام دادهاند ولی کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده پس از اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی، فقط 5/3 درصد آنان در اراضی خود تغییرکاربری انجام دادهاند و از این طریق آسیب کمتری بهواسطه تغییر کاربریها به محیط زیست وارد نمودهاند.
کلمات کلیدی: تجهیز و نوسازی اراضی، کشاورزی پایدار، اراضی تجهیز شده، اراضی سنتی.

فصل اول:کلیات تحقیقمقدمهپراکندگی و کوچک بودن اراضی، یکی از عناصر ساختاری سنتی کشاورزی کشور است که امروزه بهعنوان یکی از موانع اصلی توسعه کشاورزی تبدیل شده است. پایین بودن میزان بهرهوری، بالا بودن هزینههای تولید، جلوگیری از الگوی مناسب زراعی، غیر کارآ کردن مدیریت مزرعه، عدم استفاده موثر از ماشینآلات، اختلاف میان کشاورزان و تضعیف همبستگیهای اجتماعی در جامعه روستایی و سرانجام فقر و مهاجرت روستایی بهعنوان شاخصهای توسعه نیافتگی، همگی به نوعی در ارتباط با پراکندگی اراضی قرار دارد (شیرزاد، 1376). در نظامهای جدید تولید در بخش کشاورزی و بکارگیری فناوری و مکانیزه شدن مراحل مختلف فرآیند تولید کشاورزی، پراکندگی نامنظم قطعات یک عامل بازدارنده قلمداد میشود که کاهش بهرهوری و افزایش هزینههای تولید را به همراه خواهد داشت (توسلی، 1378).
در کشور ما کشت برنج، یکی از پرهزینهترین و مشکلترین کارهای زراعی میباشد. بالا بودن هزینه تولید، عدم دسترسی بهموقع به نهادههای کشاورزی (کود، سم، آب و . . . ) پایین بودن سطح فنآوری و در نتیجه بالا بودن هزینهها و قیمتهای ماشینهای کشاورزی از دلایل عمده عدم پیشرفت کشت برنج در کشور میباشد. با توجه به اینکه برنج بعد از گندم، مهمترین منبع غذایی در کشور ماست، اهتمام و توجه بیشتر به این محصول با ارزش، امری ضروری است. در نتیجه برای افزایش تولید این ماده غذایی چارهای جز افزایش عملکرد در واحد سطح یا افزایش سطح زیر کشت نخواهیم داشت. در هر دو صورت، بهتر است کشت برنج بصورت مکانیزه انجام گیرد. قبل از مکانیزه نمودن کشت برنج، کارهای بنیادین و اساسی باید صورت گیرد که یکی از آنها تسطیح و یکپارچه سازی اراضی شالیزاری میباشد. تسطیح و یکپارچهسازی اراضی شالیزاری نه تنها بر جنبههای مختلف زندگی کشاورزان آن منطقه تاثیر دارد، بلکه در بازده ماشینها در این اراضی، نقش بهسزایی دارد که در اثر آن، بازده و عملکرد ماشینهای مختلف کشاورزی، همچون: نشاکارها، ماشینهای داشت و برداشت، بسیار افزایش مییابد (افتخاری، 1375).
در تولید محصولات کشاورزی و توسعه روستایی در ایران، پراکندگی اراضی زراعی روستایی مانعی اساسی بهشمار میرود (عبدالهزاده و کلانتری، 1385). با توجه به مسائل و مشکلات پراکندگی اراضی زراعی، برای رفع مشکلات و عوارض ناشی از آن، برنامهریزان و سیاستگذاران کشاورزی راه حل منطقی و قابل اجرای یکپارچهسازی اراضی را توصیه میکنند که سیاستی در ارتباط با تغییر اندازه زمین برای بهبود و افزایش تولید محصولات کشاورزی، عقلانی کردن بهرهبرداریها، استفاده از ماشینآلات و فناوری جدید زراعی و سرانجام، دستیابی به توسعه روستایی و کشاورزی است (امیرنژاد و رفیعی، 1388). به عبارت دیگر، این فرآیند و ساماندهی اراضی ضرورتی اساسی برای توسعه پایدار روستایی و کشاورزی است (کلانتری و همکاران، 1384).
1-2- بیان مسئله
امروزه همه معتقدند که برای کشاورزی متعارف به سبب زیانها و صدماتی که به محیط زیست و منابع پایه وارد میکند باید جایگزین مناسبی یافت که همان کشاورزی پایدار است (علایی و همکاران، 1387). در واقع، کشاورزی زمانی پایدار است که از نظر اکولوژیکی بیخطر، از لحاظ اقتصادی بادوام، از دیدگاه اجتماعی مقتضی، و از جنبهی زراعی مناسب بوده و بر اساس یک رهیافت علمی و کلینگر پایهریزی شود (گلد، 2001). انسان نیازمند دستیابی به نظامهایی است که ضمن برخورداری از پویایی اقتصادی، بتواند موجب بهبود وضعیت محیط زیست و استفاده بهینه از منابع موجود شده و همچنین در تامین نیازهای غذایی انسان و در ارتقاء کیفیت زندگی جوامع بشری نقش بسزایی داشته باشد (عادلی ساردوئی و همکاران،1390). یکی از محورهای اصلی توسعه اقتصادی کشور، توسعه بخش کشاورزی و استفاده مطلوب از منابع آب و خاک با هدف ایجاد امنیت غذایی برای جمعیت رو به افزایش کشور است. بخش کشاورزی با توجه به تجربه توسعهی کشورهای صنعتی و به دلایل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی و همچنین به دلیل شاغل بودن بخش چشمگیری از جمعیت در این حوزه چه بطور مستقیم و چه غیر مستقیم مورد توجه قرار گرفته است. بررسیها تا آنجا که به ایران مربوط میشود نشان میدهد به رغم اجرای برنامههای مختلف توسعه کشاورزی و روستایی طی دهههای گذشته توسط این بخش نسبت به سایر بخشها، رشد مناسبی نداشته و در مواردی نیز دارای سیر نزولی بوده است (شکوری، 1382). در راه توسعه و بهرهبرداری از منابع آب و خاک و افزایش بهرهوری از آب با توجه به تنوع شرایط آب و هوایی موانع و مشکلات گوناگونی وجود دارد که رفع آنها در نقاط مختلف کشور راهکارهای مختلفی را میطلبد. در این راستا ایجاد زیر بنای لازم و آرایش مهندسی کرتهای شالیزاری از اهمیت خاص برخوردار بوده و یکی از پیچیدهترین و اساسیترین گامها در ارتقای تولید کیفی و کمی این محصول میباشد (عادلینوری، 1381). مهمترین نکته در این مسیر این است که، بستر اصلی عملیات تجهیز و نوسازی و به طور یقین کشاورزان صاحبان اصلی این طرحها میباشند. بنابراین هر فعالیتی که در این بستر انجام میشود باید لزوماً منافع و نظرات کشاورزان را تامین نماید، به همین دلیل مسایل و استانداردهای فنی و همارز آن نظرات کشاورزان، شاخصهای مهم ارزیابی محسوب میشوند (یزدانی، 1383). امروزه زمان آن فرا رسیده که با نگاهی به آنچه انجام گرفته و توجه به نقاط قوت و ضعف، به ارزیابی آن پرداخته و با اصلاح روشها، راه آینده را با جدیت و توان بیشتر دنبال نماییم. در این تحقیق دنبال آن هستیم که اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت را بررسی نمائیم.
1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق
با توجه به اهمیت محصول برنج در تامین نیاز غذایی کشور و با عنایت به شرایط اراضی شالیزاری، تجهیز و نوسازی و یکپارچهسازی این اراضی در راستای ایجاد زمینههای مناسب جهت افزایش میزان بهرهوری از منابع آب و خاک اجتنابناپذیر است. تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری، مانند هر فعالیت زیربنایی دیگر در صورتی نتایج و اهداف مورد انتظار را خواهد داشت که از ضوابط و معیارهای فنی از جمله بررسی و تهیه نقشه خاک و مسائل آن، مطالعه نقشههای توپوگرافی و بررسی مالکیت و مشخصات آنها، شیب تقریبی اراضی و . . . در تمام مراحل مطالعات، طراحی و اجرا پیروی نماید. در حال حاضر با توجه به گذشت چند سال از شروع فعالیتهای اجرایی در این زمینه و با عنایت به شرایط خاص عملیات مورد نیاز و وجود مشکلات فنی، حقوقی و قراردادی، شایسته است جهت تهیه و تدوین مجموعه ضوابط و معیارهای مربوطه اقدام گردد. یکی از مشکلات عملیات اجرایی، راندمان بسیار پایین ماشینهای سنگین در این اراضی میباشد (پارهکار و پورمحسنی، 1384).
بنابراین، با توجه به نقشی که تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری در توسعه پایدار محیطی دارد و با توجه به اینکه یکی از مهمترین این نقشها، نقش زیستمحیطی آنهاست، ضرورت دارد که نقشهای این بعد مورد بررسی قرار گیرد تا با شناخت نقاط قوت و ضعف، راه حلهای کاربردی ارائه گردد.
1-4- اهداف تحقیق1 -4 -1- هدف کلیهدف کلی این تحقیق بررسی اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت میباشد.
1- 4 –2- اهداف اختصاصیدر این تحقیق اهداف زیر مدنظر است:
- بررسی ابعاد زیستمحیطی کشاورزی پایدار اراضی تجهیز شده در مقایسه با اراضی سنتی در شهرستان شفت در زمینه استفاده از نهادههای کشاورزی (کود، سم و . . .) و همچنین تغییرکاربری میباشد.
1 – 5- سوالات تحقیقمطالعه حاضر به دنبال پاسخگویی به سوال زیر است :
1- اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت چیست؟
1 – 6- محدوده تحقیقمحدودههای تحقیق تعیینکننده حیطههای تحقیق میباشند که به شفافتر شدن تحقیق برای محقق و خوانندگان کمک مینماید. به طور کلی محدودههای تحقیق را از سه بعد مورد بررسی قرار میدهیم که عبارتند از: محدوده مکانی، محدوده زمانی و محدوده موضوعی.
1– 6 -1- محدوده زمانیاین پژوهش در پائیز و زمستان 1392 انجام گرفته است.
1– 6 -2- محدوده مکانیتحقیق حاضر در استان گیلان و در محدوده شهرستان شفت انجام پذیرفته که نظام زراعی شالیکاری این شهرستان را مورد مطالعه قرار میدهد.
1– 6 -3- محدوده موضوعیاین تحقیق از نظر موضوعی و زمینه تخصصی محدود به بررسی اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت میباشد.
1-7- محدودیت تحقیقاز مهمترین محدودیتهای تحقیق میتوان به عدم وجود آمار دقیق تعداد بهره برداران اراضی تجهیز شده و همچنین سنتی برنج در شهرستان شفت و نیز سطح سواد پایین اکثر شالیکاران شهرستان و عدم آشنایی آنان به پاسخگویی به پرسشنامهها اشاره نمود.
1-8- واژگان کلیدی- توسعه پایدار:: توسعه پایدار در تعریف سازمان خواربار و کشاورزی جهانی، فائو، مدیریت و نگهداری منابع طبیعی و جهت بخشی فن آوری و ساختار اداری ست، به طوری که تامین مداوم نیازهای بشری و رضایتمندی نسل حاضر و نسلهای آینده را تضمین نماید. به عبارت دیگر، زیستن در حد ظرفیت محیط زیست و فراهم آوردن فرصت زیست برای همه و برای همیشه بر روی کره زمین است.
- کشاورزی پایدار: کشاورزی پایدار، طرحی از یک سازمان اجتماعی و اقتصادی بر پایهی یک پندار منصفانه و مشارکتی از توسعه است که منابع محیطی و طبیعی را به عنوان پایهی فعالیتهای اقتصادی قلمداد مینماید. در واقع، کشاورزی زمانی پایدار است که از نظر اکولوژیکی بیخطر، از لحاظ اقتصادی بادوام، از دیدگاه اجتماعی مقتضی، و از جنبهی زراعی مناسب بوده و بر اساس یک رهیافت علمی و کلینگر پایهریزی شود (گلد، 2001).
- تجهیز و نوسازی اراضی کشاورزی: به کلیه فعالیتهای زیربنایی اطلاق میشود که با هدف استفاده بهینه از منابع آب و خاک و اقتصادی نمودن تولید در اراضی کشاورزی آبی به اجرا گذاشته میشود (عظیمی، 1386).
- تسطیح اراضی: تسطیح اراضی عبارت از صاف کردن و ایجاد شیب مناسب در زمین با درنظر گرفتن ضریب نفوذپذیری و بافت خاک، برای جلوگیری از ایجاد روانآب و فرسایش سطحی و بوجود آوردن شرایط یکسان و هماهنگ توزیع آب در سراسر مزرعه است (دواتگر و همکاران، 1391).
- یکپارچهسازی: یکپارچهسازی اراضی فرآیندی از اصلاحات ارضی است که با تغییر در ساخت فضایی اراضی زراعی از طریق اصلاح مدیریت مزرعه، ضمن تحرک بخشی به اقتصاد روستایی، تحرک در ساختار نواحی روستایی و توسعه روستایی را تسهیل میکند (افتخاری، 1385).
- ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار: شامل مدیریت و برنامهریزی جهت حفاظت از محیط زیست میباشد که زیرمجموعهای از عناصر و عوامل دیگررا جهت رسیدن به این اهداف دربر میگیرد و شامل موارد: حفظ تعادل اکوسیستم طبیعی، تلفیق امور توسعه با محیط زیست، برنامهریزی و مدیریت منابع طبیعی، استفاده بهینه از منابع آب، خاک و انرژی، جایگزینی منابع تجدیدپذیر، برنامهریزی و مدیریت حوادث غیرمترغبه و کنترل آلودگیهای زیستمحیطی میباشد.
فصل دوم
مبانی نظری تحقیق2-1- مقدمه
زمین و اندازه آن به عنوان یکی از مهمترین عوامل تولید در بخش کشاورزی حائز اهمیت است. غیر کارآ بودن بودن مدیریت مزرعه، عدم استفاده موثر از تکنولوژی و ماشینآلات کشاورزی و پائین بودن بهرهوری عوامل تولید، همگی به نوعی در ارتباط با پراکندگی اراضی هستند. از این رو، متخصصین برای رفع مشکلات و عوارض ناشی از پراکندگی اراضی، راه حل منطقی و قابل اجرای فرآیند یکپارچهسازی اراضی را که یک استراتژی بنیادی در ارتباط با اندازه زمین است، توصیه میکنند (امیرنژاد و رفیعی، 1388).
پراکندگی و قطعه قطعه بودن اراضی کشاورزی یکی از مسائل و مشکلاتی است که کشورهای مختلف جهان، حتی کشورهای پیشرفته و توسعه یافته نیز با آن مواجه میباشند و یکی از موانع جدی توسعهی کشاورزی محسوب میشود، بهطوری که کوچکی و پراکندگی اراضی، مانعی در استفادهی بهینه آب، زمین، نیروی انسانی، مکانیزاسیون و دیگر عوامل موثر در تولید کشاورزی میباشند. این وضعیت که در بیشتر مناطق ایران مشاهده میشود یکی از اساسیترین و بنیاددیترین مسایل توسعهی کشاورزی است (حیدری، 1375). استفاده بهینه از اراضی زراعی جهت خودکفایی در تولید محصولات استراتژیک از اهم اهداف توسعه اقتصادی در کشورمان بهشمار میرود و افزایش تولیدات کشاورزی با توجه به محدودیت سطح زیرکشت در گرو افزایش تولید در واحد سطح با بکارگیری فناوریهای نوین میباشد (ارسلان، 1379). امروزه یکپارچگی اراضی یکی از سازههای عمده توسعه در بخش کشاورزی بهشمار میرود به نحوی که کشورهای توسعه یافته با توجه درست به این مهم توانستهاند بیشترین سهم تولید فرآوردههای کشاورزی را به خود اختصاص داده و بالندگی را در دیگر بخشهای اقتصادی ایجاد نمایند (شیرزاد، 1386). در این رابطه عمدهترین مانعی که بخش کشاورزی ایران در برنامههای توسعه کشاورزی پیشرو دارد، تعدد و تنوع نظام بهرهبرداری با غلبه ساختار سنتی در قالب نظام بهرهبرداری دهقانی یا خردهمالکی است (نوری زمانآبادی، 1386).
مهمترین اهدافی که اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری دنبال میکند را میتوان در چهار حوزه اقتصادی، اجتماعی، نهادی و زیستمحیطی تقسیمبندی نمود. به لحاظ اقتصادی طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری به بهبود زیرساختهای کشاورزی و ساختار زمینهای کشاورزی، از طریق تغییر وضعیت کرتها از کرتهای کوچک نامنظم به کرتهای هندسی بزرگتر، احداث کانالهای آبیاری و زهکشی، احداث جادههای بین مزارع، ایجاد سیستم زهکش، بهبود نظام تولید کشاورزی (که شامل توسعه مکانیزاسیون، مدیریت آب و بهبود سیستم مدیریت مزرعه)، تبدیل شالیزارها به مزارع چندمنظوره (کشت محصولات زراعی دیگر در گردش و یا تناوب زراعی منطقه ویا کشت محصولات دیگری بعد از برداشت برنج به عنوان کشت دوم)، افزایش بهرهوری نیروی کار و کاهش اتلاف نیروی کار در کرتهای پراکنده، توسعه مکانیزاسیون، اصلاح خاک شالیزاردر موارد مورد نیاز، متراکم کردن خاک بهمنظور کاهش فروروی آب و افزایش تحملپذیری خاک و غیره صورت میگیرد. در بعد اجتماعی با هدف کاهش صعوبت کار در مزرعه با بهبود سیستم مدیریت مزرعه، بهبود محیط زندگی جامعه روستایی، امکان کنترل سیلابها و افزایش کارآمدی سیستمهای عمومی مثل جادهها، رودخانهها و سیستمهای فاضلاب را بهبود میبخشد همچنین توسعه امنیت غذایی جامعه نیز از طریق ایجاد تثبیت در تولید و عرضه مواد غذایی و متنوعسازی تولید از اهداف این طرح میباشد. در بعد زیستمحیطی با هدف جلوگیری از فرسایش خاک و تخریب زمین، کاهش مصرف نهادهها بهخصوص نهادههای شیمیایی نظیر انواع کودها و سموم شیمیایی، تثبیت جریان آب در نهرهای بزرگ و کاهش خسارت سیلاب و بالاخره هماهنگی با محیط طبیعی و حفظ مناظر زیبا و قابل استفاده برای همگان را از اهداف طرح عنوان مینمایند. در بعد نهادی نیز با هدف توسعه سرمایههای اجتماعی، نقش اساسی تغییر دهندگی مشارکتی در جامعه کشاورزی و روستایی با استفاده از رهیافت مطالعه و طراحی مشارکتی، ارزیابی مشارکتی و اجرای مشارکتی طرح با کشاورزان ویا مشارکت نمایندگان (انتخاب نمایندگان و همکاری با آنها در طول مدت طراحی و اجرا طرح) افزایش اعتماد عمومی، وفاق و همبستگی گروهی و به عبارت بهتر ایجاد و تقویت سرمایه اجتماعی که میتوان از آن در مسئولیت اداره سرمایهگذاریهای انجام شده بعد از اتمام کار پروژههای یکپارچهسازی و همچنین کمک به ایجاد یک نظام حقوقی و قانونی مناسب که موجب ثبت تغییرات حاصله و ارائه شناسنامه اراضی کشاورزی گردد، یاد نمود (ابراهیمی و همکاران، 1390).
2-2- تاریخچه و اهمیت برنج
تشخیص این که موطن اصلی برنج کجاست و برای اولینبار در کدام نقطه از جهان کشت برنج معمول گردیده، برای پژوهشگران بسیار دشوار است. بر همین اساس، اطلاعات متفاوتی درباره موطن اصلی برنج و تاریخچه کشت وکار آن ارائه شده است. برخی از دانشمندان موطن برنج را کنیا و نیجریه میدانند و قدمت کشت آن را 3500 سال تخمین زدهاند و برخی دیگر از دانشمندان، منطقه آسیا را منشاء و مبداء برنج میدانند. برخی از نویسندگان موطن دقیق برنج را جنوب شرق آسیا و بویژه کشورهای هند و چین معرفی کردهاند و معتقدند که تاریخچه کشت برنج در آن کشورها به بیش از هفتهزار سال میرسد. کشت هزاران دانه برنج در عملیات باستانشناسی در استان «جیانگجو» در شرق کشور چین، تاریخچه کشت این محصول را به 5500 سال قبل باز میگرداند. خبرگزاری «شینهوا» به نقل از باستانشناسان گزارش داد که دانههای کشف شده در مرکز باستانی «لانگچیوزوانگ» در شمال رود «یانگتسه» نشانگر آن است که مردم کشور چین در فاصله زمانی بین 5500 تا 7000 سال قبل به کشت برنج میپرداختهاند.یکی از مدارک در مورد زراعت برنج به ابیات سرزمین چین و به 2700 سال قبل از میلاد تعلق دارد. سند دیگری از سابقه زراعت برنج نشان میدهد که اهالی هندوستان از 1700 سال قبل از میلاد و مردم ژاپن از یک قرن قبل از میلاد، برنج میکاشتهاند. پس از کشورهای هندوستان و چین، رفته رفته کشت برنج در سایر کشورها از جمله تایلند، فیلیپین، ژاپن، کرهشمالی، کرهجنوبی، مالزی و تایوان رواج یافت تا جایی که در حال حاضر، 90 درصد برنج دنیا در کشورهای چین، هندوستان، ژاپن، کره، جنوب شرقی آسیا و جزایر مجاور اقیانوس آرام (قاره آسیا) کشت میگردد. برنج یکی از گیاهان مهم تیره غلات و غذای اصلی اغلب کشورهای جهان میباشد. این محصول زراعی بخش زیادی از انرژی غذایی حدود نیمی از جمعیت جهان را تامین مینماید که اغلب آنها در آسیا زندگی میکنند. با توجه به رشد زیاد جمعیت در آسیا که حدود 90 درصد برنج دنیا در آن تولید و مصرف میشود، تولید سالیانه برنج باید حدود 7/1 درصد افزایش یابد تا نیاز آینده مصرفکنندگان را تامین نماید (داتوسری، 2003). سابقه کشت برنج در ایران به پایان دوره ساسانیان رسیده و گسترش وسیع آن از قرن دهم میلادی به بعد صورت گرفته. برخی نیز معتقدند شلتوک برای اولینبار در زمان خسرو انوشیروان از هند به ایران آورده شده و برخی دیگر نیز رونق کشت برنج را به پس از تسلط اعراب در ایران نسبت داده و عقیده دارند در دوره ساسانیان برنجکاری در ایران وجود نداشته است.
کشت برنج در ایران از اوایل قرن اول میلادی شروع شده است. اگر چه شلتوک در ایران، اوایل قرن اول میلادی کشت میشده ولی گسترش آن در سطح وسیع به احتمال زیاد از قرن 6 تا 7 میلادی آغاز گردیده است. برنج دومین عنصر مهم غذایی است که پس از گندم در سبد غذایی مردم ایران جای گرفته است و دولت نیز با سیاستهای قیمتی و غیر قیمتی بر عرضه محصول و مصرف نهادههای تولیدی، تولیدکنندگان را به سوی هدفهای برنامهریزی شده سوق میدهد (یزدانی و دوراندیش، 1382). مصرف سرانه گندم بر اساس آمار سال 1386 با احتساب مصارف دامی حدود 205 تا 210 کیلوگرم بوده است. در حالی که مصرف سرانه برنج در همین سال 42 کیلوگرم بوده است. گرچه مصرف سرانه محصول برنج در سالهای اخیر بهخصوص پس از سال 1374 رو به کاهش بوده است (وزارت جهاد کشاورزی، 1385)، از نظر تغذیهای نیز 75 درصد پروتئین و 80 درصد کالری مردم آسیا از این ماده غذایی تأمین میشود (کوپاهی و همکاران، 1388). بیشترین کشت برنج در ایران در سه استان شمالی کشور گیلان، مازندران و گلستان با 71 درصد سطح زیر کشت کل کشور انجام میگیرد. استان گیلان بیش از 35 درصد تولید و سطح زیرکشت شلتوک در کشور را داراست (وزارت جهاد کشاورزی، 1385). در این استان هر ساله بیش از 181 هزار بهرهبردار در سطحی معادل 200 هزار هکتار از اراضی حاصلخیز و مستعد، برنجکاری میکنند. در واقع کشت برنج مهمترین فعالیت کشاورزی این استان بهشمار میآید و اقتصاد این استان نیز بر پایهی محوریت برنج استوار است (جهاد کشاورزی استان گیلان، 1385).
بر اساس آمارنامه کشاورزی سال زراعی 89-1388 دفتر آمار و فناوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی، جدول (2-1)، سطح انواع واریتههای شلتوک در کشور در سال زراعی 89-1388 حدود 564 هزار هکتار برآورد شده که استان مازندران 5/38 درصد از اراضی کشت برنج را به خود اختصاص داده است و استان گیلان نیز با داشتن 9/31 درصد اراضی شالیکاری کشور در جایگاه دوم قرار گرفته است.
استانهای گلستان، خوزستان و فارس به ترتیب با 9/9 و 2/9 و 9/3 درصد از برداشت، رتبههای سوم تا پنجم را به خود اختصاص دادهاند و پنج استان مذکور در مجموع 3/93 درصد از اراضی برنج کشور را به خود اختصاص دادهاند. سهم سایر استانهای برنجخیز کشور 7/6 درصد بوده است. میزان تولید انواع کونههای شلتوک کشور حدود 3 میلیونتن برآورد شده که 7/41 درصد آن توسط کشاورزان مازندرانی و 8/27 درصد توسط برنجکاران گیلانی تولید شده است. این دو استان ساحلی جمعاً 5/69 درصد از شلتوک کشور را تولید کردهاند. سه استان خوزستان، گلستان و فارس به ترتیب با 2/10 و 7/9 و 7/4 درصد سهم در تولید شلتوک کشور مقامهای سوم تا پنجم را به خود اختصاص دادهاند.
جدول (2-1) برآورد سطح تولید و عملکرد در هکتار شلتوک سال زراعی 89-1388
نام استان سطح تولید عملکرد
آبی دیم جمع آبی دیم جمع آبی دیم
آذربایجان شرقی 2117 0 2117 8927 0 8927 4217 0
آذربایجان غربی 70 0 70 280 0 280 4000 0
اردبیل 322 0 322 1073 0 1073 33308 0
اصفهان 10651 0 10651 59993 0 59993 6/5632 0
ایلام 1612 0 1612 7599 0 7599 3/4714 0
چهار محال و بختیاری 3190 0 3190 15793 0 15793 9/4950 0
خراسان رضوی 2032 0 2032 8635 0 8635 7/4249 0
خراسان شمالی 2461 0 2461 10217 0 10217 7/4151 0
خوزستان 51723 0 51723 306845 0 306845 5/5932 0
زنجان 4081 0 4081 15644 0 15644 4/3833 0
سیستان و بلوچستان 3360 0 3360 13468 0 13468 4/4008 0
فارس 21741 0 21741 142179 0 142179 7/6539 0
قزوین 2569 0 2569 11090 0 11090 8/4316 0
کرمانشاه 26 0 26 72 0 72 1/2770 0
کهکیلویه و بویراحمد 3274 0 3274 17042 0 17042 1/5205 0
گلستان 55545 0 55545 291247 0 291247 4/5243 0
گیلان 179570 0 179570 837194 0 837194 2/4662 0
لرستان 2511 0 2511 8450 0 8450 2/3365 0
مازندران 216652 0 216652 1256958 0 1256958 7/5801 0
یزد 10 0 10 31 0 31 5/3139 0
کل کشور 563517 0 563517 3012739 0 3012739 3/5346 0
2-3- نظام بهرهبرداری
نظامبهرهبرداری سازمان اجتماعی (اقتصادی و فنی) مرکب از عناصری بههم پیوسته است که با هویت و مدیریتی واحد و در چارچوب شرایط اجتماعی، اقتصادی و طبیعی محیط خود امکان تولید محصولات کشاورزی را فراهم میسازد. میتوان گفت نظام بهرهبرداری اساسیترین و عمدهترین موضوع مطرح در بخش کشاورزی آن جامعه را تشکیل میدهد (عبدالهی، 1377). پیدایش نظامهای بهرهبرداری در ایران سابقهای بس دیرینه و همپای شکلگیری یکجا نشینی دارد، اما گسترش نظامبهرهبرداری خانوادگی به زمان اصلاحات ارضی برمیگردد، چرا که شیوههای کشاورزی قبل از اصلاحات ارضی بیشتر مبتنی بر نظام اربابرعیتی بود که پس از اصلاحات ارضی فروکش کرد و نظامهای بهرهبرداری امروزی بهویژه خانوادگی جانشین آن گردیدند که این نظام بخشی ضروری از سیاستهای توسعه روستایی هستند (کائوتسکی، 1381).
جایگاه و نقش استراتژیک بخش کشاورزی در تأمین نیازهای غذایی جامعه و توسعه ملی، ضرورت ایجاد تحولات بنیادی و همهجانبه را در ساختاری کشاورزی از طریق شناخت نظامهای بهرهبرداری مناسب در چارچوب یک برنامهریزی عملی بلندمدت پدید آورده است (Mohammadi, 2005). نظامهای بهرهبرداری زراعی از دیرباز نقش مهم و بسزایی در توسعه کشاورزی داشته و همواره بهعنوان یکی از مسائل بنیادی کشاورزی در جهت بکارگیری صحیح منابع آب، خاک و غیره بهشمار میآید. مهمتر آن که، نوع نظام بهرهبرداری و سطح پایداری آن میتواند در میزان تولید، تخصیص منابع، استفاده بهینه از فنون کشاورزی، تجهیز امور زیربنایی، بهکارگیری ماشینآلات واستفاده بهینه از منابع با بازدهی مناسب موثر باشد (Kamali, 2005). یکی از مباحث اصلی در توسعه بخش کشاورزی، الگوی نظامهای بهرهبرداری زراعی میباشد و توسعه نظامهای بهرهبرداری زراعی مستلزم کسب موفقیت در حوزههایی نظیر ارتقای دانش و بینش بهرهبرداران، ایجاد زمینهای مساعد برای بازار محصولات کشاورزی، بهرهوری بهینه از عوامل تولید و تأمین انواع نهادهها و مهمتر از همه مالکیت اراضی و نظام بهرهبرداری کشاورزی میباشد (Motiee Langrodi, 2002). از طرفی نظامهای بهرهبرداری زراعی همانند یک سیستم چند مؤلفهای هستند که بقا و ماندگاری آنها در گرو تحول مستمر با نظام پیرامونی و تحولات تأثیرگذار میباشد (Jhon, 2003) و پویایی و تحولات لازم در آنها زمانی کارآمد و اثربخش است که به صورت هدفمند، نظامیافته، برنامهریزی شده و مبتنی بر ملاحظات پایداری در کلیه ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی در زمینه و شرایط خاص مطابق با ساختار و کارکرد این نظامها، صورت پذیرد (Haverkort, 1998)، بدین منظور برنامهریزی و سیاستگذاری جهت توسعه نظام بهرهبرداری کشاورزی، باید مبتنی بر افزایش تولید از طریق افزایش عملکرد در واحد سطح بدون صدمه زدن به محیطزیست صورت گیرد، بهطوری که افزایش ظرفیت تولید پایدار نیز باشد (Jalalzadeh, 2005, Filho, 2004). به منظور اصلاح ساختار نظامهای بهرهبرداری زراعی موجود و رهایی از وضعیت ناپایداری، راهبرد توسعه پایدار کشاورزی میتواند پاسخی مناسب برای حل مشکلات فعلی کشاورزان در این ارتباط باشد (Najafi, 2006) زیرا هدف از کشاورزی پایدار، ایجاد سیستمهای تولیدی کشاورزی بادوام، نظام یافته و انسانی است که تضادی با منافع زیستمحیطی و اقتصادی- اجتماعی ندارد و اساساً به ظرفیت حفظ باروری همراه با استمرار بقای منابع پایه تأکید دارد (Brower, 2004)، آن بیانگر نظامی است که در آن، هدف کشاورزی دستیابی به تولید و بازده کافی و سود خوب و رفاه جامعه با رعایت کمترین خسارت به محیطزیست است (Peson, 2000)، به طوری که به شیوهای پایا و بادوام، بهرهوری و عملکرد تولیدات کشاورزی بهبود یافته و کشاورزان بتوانند عرضه محصولات کشاورزی را هماهنگ با رشد جمعیت و رشد اقتصادی و با توجه به ملاحظات زیستمحیطی افزایش دهند (Zhou, 2008)، بنابراین در چارچوب پایداری نظام بهرهبرداری زراعی، لازم است، بهرهوری عوامل تولید حفظ و تداوم یافته و در نهایت توانایی نظام بهرهبرداری زراعی برای تداوم کارکرد در آینده نامحدود تضمین شود (Najafi, 2006).
عبدالهی نیز نظامهای بهرهبرداری کشاورزی را به عنوان کانون و محور کلیه فعالیتهای مربوط به توسعه بخش کشاورزی پایدار در ایران مطرح میکند و بیان میدارد که گذار از کشاورزی سنتی به کشاورزی امروزین و سودآور (دارای درآمد کافی) از طریق اصلاح و ایجاد و توسعه تشکلهای جدید و مناسب کشاورزی، جزو اصلیترین فعالیتهایی است که بیش از هر عامل دیگری میتواند در افزایش بهرهوری و ارتقای همه جانبه عملکرد، و به تبع آن توسعه پایدار بخش کشاورزی و نهایتاً توسعه متوازن جامعه روستایی موثر واقع شود (عبدالهی، 1377).
2-4- عوامل موثر در پراکندگی اراضی زراعی
در پراکنده بودن اراضی زراعی یک واحد بهرهبرداری عوامل مختلفی موثرند که عبارتاند از:
2-4-1- ارث
مسئله ارث که دارای ریشههای اجتماعی و مذهبی در جوامع روستایی است، از عوامل عمده تقطیع اراضی محسوب میشود، چرا که معمولاً بعد از فوت یا ازکارافتادگی زارع، زمین میان وارثات تقسیم میشود (تقوایی، 1376). این مسئله در کشورهای اسلامی و اروپای غربی بهعنوان عامل پراکندگی اراضی گزارش شده است (احمدی، 1382).
2-4-2- خرید و فروش
خرید و فروش قطعات زمین زراعی بین بهرهبرداران نیز از عواملی است که میتواند تقطیع بیش از پیش بهرهبرداریها را باعث شود. اما چنانچه با وضع مقرراتی بتوان خرید و فروش اراضی را در جهت تقویت تجمیع اراضی هدایت نمود، این عامل میتواند به یکی از راهکارها و سیاستهای بسیار موثر و در عین حال کمخرج در جهت یکپارچهسازی اراضی تبدیل گردد (احمدی، 1382).
2-4-3- عوامل محیطی و بومشناختی
اراضی زراعی در روستاها از نظر دوری و نزدیکی به جادههای ارتباطی، دسترسی به، آب، کیفیت خاک، شیب زمین، سیلگیر بودن، ارتفاع، مورفولوژی، توپوگرافی زمین، نوع اقلیم و غیره شرایط یکسانی ندارند و هر کدام از این عوامل به نوبه خود باعث پراکندگی و تقطیع اراضی زراعی در روستاها میگردند (تقوایی، 1376).
2-4-4- عوامل اجتماعی و فرهنگی
ساختار سنتی و مذهبی جوامع روستایی ایران و حاکمیت قوانین خاص همچون وقف، از جمله عوامل اجتماعی موثر در پراکندگی اراضی زراعی محسوب میشود. سنت و آداب فرهنگی، تحول در خانوادههای گسترده، و تغیر و تحول در شیوههای بهرهبرداری از زمین همچون اجارههای مالکانه، رشد جمعیت و عوامل متعدد دیگر، از جمله عوامل اجتماعی و فرهنگی موثر در پراکندگی اراضی هستند (نوروزیان، 1378).
2-4-5- عامل کالبدی
عوامل کالبدی و همچنین دخالتهای انسان در شکل طبیعی زمین (جاده، نهر و غیره)، در پراکندگی اراضی موثرند. بررسیها نشان میدهد که در فرانسه، هندوستان، ایرلند غربی و برخی مناطق ایران عوامل کالبدی همچون ریختشناسی، توپوگرافی زمین، نوع پوشش گیاهی زمین، کیفیت خاک، دسترسی به آب، تناوب و جابجایی محصولات برحسب اقلیم، فاصله مکانی اراضی از روستا، و شبکههای هیدورولوژی در تقطیع اراضی نقش دارند (احمدی، 1382). انواع کاربریهای اراضی با توجه به نوع جامعه از لحاظ رشد و توسعه، ساختار اقتصادی- اجتماعی، و زمان از عوامل عمده در پراکندگی اراضی محسوب میشوند. از جمله عوامل عمده مرتبط با کاربری میتوان به حصارکشی، تنوع سکونتگاههای روستایی، بهویژه نوع پراکندگی هستهای، پلها، کانالها، راهآهن، ایجاد صنایع و سایر تاسیسات، تغییر شیوه بهرهبرداری، خانهسازی و تغییر کاربری اراضی از زراعت به باغداری و غیره اشاره کرد که همگی در پراکندگی اراضی زراعی نقش عمدهای دارند (نوروزیان، 1378).
2-5- یکپارچهسازی اراضی
در بسیاری از مطالعات اقتصادی مدیریت مزرعه، ثابت شده است که چند پارچگی اراضی مانعی بزرگ و یکی از مشکلات عمده سر راه کشاورزی کارآمد اقتصادی است. این امر منجر به ضایعات اراضی، کارگر و نهادهها شده و عملا بسیاری از عملیات اصلاحی کشاورزی قابل اجرا نخواهد بود. در این حالت بخشهای قابل ملاحظهای از اراضی زارعان مصروف به ایجاد مرزبندیها، نهرهای آب و پیادهروها میشود (ممتازپور، 1374). علاوه برآن عواملی از قبیل انهار خاکی پرپیچ و خم طویل که کار انتقال آب به قطعات مختلف را بر عهده دارند، با شیب کم و یکنواخت و رویش علفهای هرز، باعث اتلاف آب شده و آبرسانی فاقد کارآیی لازم است. اما پراکنده بودن اراضی همیشه دارای عیب نبوده، زیرا وجود قطعات مختلف به موقعیت جغرافیایی گوناگون در یک روستا خصوصاً زمانی که که این قطعات چند کشتی باشد برای زارع مصونیت بیشتری در قبال حوادث طبیعی و اقتصادی ایجاد مینماید. با توجه به این که زمان و مراحل رشد محصولات با همدیگر متفاوت میباشد، زارع وقت و حقابه خود را به طوری تنظیم میکند که از آب و نیروی موجود تا حد امکان استفاده نماید و محصولات مختلف نیز داشته باشد. در این حالت درآمد ناخالص آنها در واحد سطح به میزان قابل ملاحظهای بیشتر از زمینهای بزرگتر میباشد (منتظر نجفآبادی، 1365).
2-5-1- یکپارچهسازی اراضی در جهان
طرح یکپارچهسازی چندین کشور اروپایی، زیر نظر و با کمکهای مالی (FAO) انجام پذیرفت (Hartingsen, 2006). در سال 2005، مسائل و مشکلات اراضی «اکراین» مورد توجه قرار گرفت. و برای توسعه روستایی گسترش بازار محصولات کشاورزی یکپارچهسازی اراضی در دستور کار قرار گرفت (Ashmidi and Halide, 2006). یکپارچهسازی اراضی در «کرواسی» قبل از سال 2000 و با هدف کمک به توسعه رقابت کشاورزی و توسعه مناطق روستایی آغاز گردید (Budanko penavic, 2006).
خصوصیسازی اراضی در «ارمنستان» که در سال 1991 آغاز گردید، بر اساس عدالت اجتماعی و ترکیب هردو پارامترهای کیفیت و زمین بود (Grigoryan, 2006). برنامه یکپارچهسازی اراضی در «بوسنی و هرزگوین» در نیمه دوم 1985-1981 آغاز گردید (Ljusa, 2006). اصلاحات ارضی در کشور «رومانی» با هدف تغییرات در ساختار مالکیت اراضی (از مالکیت تعاونی و دولتی به مالکیت خصوصی)، ساختار کشاورزی قطبی (مزارع بزرگ و کوچک) و پیدایش بازار اراضی زراعی بهوقوع پیوست (Blenesi and Rusa-senir, 2006). و در سال 2008 کارگاه منطقهای پروگر در مورد اجاره زمین و یکپارچهسازی بانکهای اراضی و ارزیابی اثرات آن بهوجود آمد (Frrokja and Gashi, 2000). در سال 89-1983 یکپارچهسازی اراضی در «کوزوو» انجام گرفت (Meha and Kadiri, 2006). طرح یکپارچهسازی اراضی «گرجستان»، در سال 98-1991 انجام پذیرفت (by: Tea Dabrundashvvili, 2006). «آلبانی» از اوایل دهه 1990، یکپارچهسازی اراضی را آغاز کرد (Sallaku, Shehu, 2004). سالاکو، نقش تحصیلات عالیه را برای توسعه روستایی و برنامهریزی یکپارچهسازی اراضی، امری ضروری قلمداد میکند (Sallaku, 2006). طرح یکپارچهسازی اراضی «استونی» درسال1991 آغاز گردید (Maasikamae, 2006). در اروپای غربی، «فرانسه» اولین کشوری است که برای تشکیل گروههای زراعی جمعی در سال 1963، قانونی را به تصویب و اجرا گذاشته است. «ایتالیا» نیز از جمله کشورهایی است، که مبادرت به تشکیل نوعی زراعت جمعی، در چهارچوب شرکتهای تعاونی و کاهش قطعات مزروعی، در سال 1938، کرده است. در سال 1963 در «مصر» برای خرید اراضی کوچک و پراکنده، زارعان مجبور شدند تا با تعویض قطعات خود موافقت نمایند. در ایالت «اوتارپراتش هند» نیز یکپارچهسازی اراضی در سال 1954 صورت پذیرفت (شیرزاد، 1386). در «کانادا» فرآیند یکپارچهسازی، پس از تصویب قانون بازسازی و توسعه کشاورزی، در سال 1960و قانون توسعه کشاورزی در سال 1965 مورد توجه قرار گرفت (هاشمی، 1369). در «ژاپن» نیز سازماندهی اراضی زراعی و تغییر ساختار کشاورزی از قرن هفدهم آغاز گردید (افتخاری، 1375).
2-5-2- یکپارچهسازی اراضی در ایران
بیشتر تحقیقات انجام شده در زمینه یکپارچهسازی اراضی زمینهای کشاورزی ایران بر موضوعاتی چون: علل پراکندگی، مقایسه زمینهای کشاورزی یکپارچه و پراکنده و . . . میباشد. رابطه پراکندگی اراضی کشاورزی، با کاربرد نهادههای مدرن (بخشوده و نجفی، 1377)، عوامل موثر در تقطیع اراضی کشاورزی و لزوم یکپارچگی زمینها، واحد بهرهبرداری (طالب، 1367)، شکل، تعدد و پراکندگی اراضی متعلق به هر زارع (شرفی، 1386)، تاثیر یکپارچهسازی اراضی بر تولید، در مناطق لنجان و فلاورجان استان اصفهان (توکلی و اکبریفرد، 1374)، گزارش مقدماتی شامل بررسی مشکلات اقتصادی- اجتماعی ناشی از پراکندگی در قالب واحد کشاورزی سنتی شهرستان سربند اراک (وثوقی و همکاران، 1364)، آثار پراکندگی اراضی زراعی کشاورزی بر بهرهوری اقتصادی آن (سهیلی، 1371)، یکپارچهسازی و کاهش پراکندگی اراضی، اولویت توسعه روستایی (حیدریپور، 1385)، پراکندگی اراضی زراعی در روستاهای تحت پوشش طرح توسعه کشاورزی حوزه آبریز هراز (بافکر و همکاران، 1366)، بررسی اثرات یکپارچهسازی اراضی زراعی بر توسعه کشاورزی استان کرمانشاه روستاهای دهستان حسنآباد بخش روانسر (خرمی، 1385)، مشکلات یکپارچهسازی اراضی کشاورزی و نقش روشهای ترویجی (مسیبی، 1371)، توسعه کشاورزی، مفاهیم، اصول، روش تحقیق، برنامهریزی در یکپارچهسازی اراضی کشاورزی (افتخاری، 1382)، مقایسه اقتصادی تولید برنج در اراضی یکپارچه و پراکنده دهستان سمسکنده شهرستان شهرستان ساری (حسنیمقدم، 1374)، کاربرد سیستم GIS در راستای توسعه روستایی (مورد یکپارچهسازی اراضی کشاورزی) (آصفی، 1382)، بررسی نگرش کشاورزان به طرح یکپارچهسازی در شالیزارهای مازندران (مطالعه موردی روستای گلیرود شهرستان جویبار) (آشکار، 1385) و . . . را مورد مطالعه قرار دادهاند. نگاهی به تاریخچه طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری در ایران نشان میدهد که یکی از قدیمیترین آن (350 هکتار) در اراضی شالیزاری در سال 1349 توسط مهندسین مشاور نیپونکویی در شهرستان رشت تحت عنوان ایستگاه بررسیهای برنج و طرحی مشابه آن در شهرستان آمل در سطح 25 هکتار با همین نام اجرا گردیده است. در یک تعریف میتوان گفت، طرح تجهیز و نوسازی اراضی به مجموعه فعالیتهایی گفته میشود که به توسعه و بهبود وضعیت زیربنایی واحد مزرعه منجر میشود، این اقدامات شامل یکپارچهسازی اراضی، احداث شبکه فرعی آبیاری، شبکه زهکشی سطحی و در صورت لزوم زهکشی زیرزمینی، جادههای دسترسی، سرویس و راههای بین مزارع میباشد که با این اقدامات زیربنایی سهولت در فعالیت کشاورزی و زمینه تولید بیشتر محصول فرآهم میگردد (ابراهیمی و همکاران، 1389).
2-5-3-مراحل اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری
مراحل اجرای طرح تجهیز ، نوسازی و یکپارچه سازی اراضی شالیزاری

شروع
تائید فرم تعهد نامه و مساحت اعلام شده و ارائه به مدیریت شهرستان
ارجاع به مهندس مشاور جهت نقشه برداری و طراحی
ارجاع به مدیریت آب وخاک
بررسی مدرک و تکمیل پرونده جهت مدیریت آب و خاک
بررسی درخواست و ارسال به مدیریت شهرستان
ارائه درخواست متقاضیان به مرکز خدمات

آیا مورد تائید است
ارجاع به مهندس مشاور مطاالعاتی
بایگانی

خیر

اعلام پروژه های مطالعه شده به ترتیب اولویت به مدیریت آب و خاک

اجرای مناقصه عمومی جهت تعیین پیمانکار

انتخاب پیمانکار برنده و انعقاد و ابلاغ قرارداد

تحویل زمین به پیمانکار و شروع عملیات

نظارت بر حسن اجرا توسط مهندس مشاور

پایان کار و تحویل به کشاورزان

ارجاع به مهندس مشاور مطالعاتی

پایان

شکل 2-1
2-5-4- مزایای اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی
به طور کلی مزایای تسطیح اراضی را می‌توان در موارد زیر خلاصه کرد:
1- حفظ، احیا و بهر‌ه‌برداری بهینه از منابع طبیعی تجدید شونده نظیر آب و خاک، افزایش تولید محصولات کشاورزی در واحد سطح و کاهش هزینه تولید، صرفه‌جویی در مصرف آب، ایجاد بستر مناسب جهت کشت‌وکار مکانیزه و کاهش سختی کار کشاورزان، صرفه‌جویی در زمان آبیاری، افزایش کارآیی و بهینه‌سازی مصرف سایر نهاده‌های کشاورزی، ایجاد زمینه لازم جهت برنامه ‌ریزی و به‌کارگیری الگوی کشت مناسب و تناوب زراعی صحیح و مبارزه با بیماری‌ها به نحو مطلوب و سهولت برداشت محصول و پایین آمدن تلفات حین برداشت.
و در سطحی کلان‌تر این امر اثرات غیرمستقیم اقتصادی و اجتماعی فراوانی در پی خواهد داشت که به طور کلی عبارتند از:
1-افزایش سطح درآمد کشاورز و بهبود وضع رفاهی در محیط روستا، جلوگیری از مهاجرت‌های بی‌رویه، ارتقا دانش و بینش فنی کشاورزان و تغییر تفکرات سنتی روستاییان و ایجاد امکاناتی جهت افزایش صادرات با تغییرات بوجود آمده در میزان تولید.
تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری در شهرستان شفت استان گیلان
استان گیلان دارای 238040 هکتار اراضی شالیکاری میباشد (سازمان جهاد کشاورزی گیلان، 1392). شهرستانهای رشت (62336 هکتار)، شهرستان صومعهسرا (28000 هکتار)، و شهرستان لاهیجان (23816 هکتار) به ترتیب اولویت، سه شهرستان دارای بیشترین سطح زیر کشت برنج میباشند. شهرستان شفت با داشتن 14330 هکتار سطح برنجکاری، ششمین شهرستان استان گیلان از نظر سطح زیرکشت برنج میباشد (تقریباً 6 درصد سطح زیر کشت استان گیلان). استان گیلان دارای 178835 هکتار اراضی شالیزاری با قابلیت اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بوده که از این مقدار، 9605 هکتار متعلق به شهرستان شفت میباشد (4/5 درصد). سطح اراضی شالیزاری تجهیز شده استان گیلان تا پایان سال 1391 به مقدار 68100هکتار بوده که از این مقدار، 5187 هکتار متعلق به شهرستان شفت میباشد (6/7 درصد اراضی تجهیز شده استان گیلان) که طی سالهای 1391-1375 در روستاهای مژدهه، چوبر، دوبخششهر، ناصران، تکرم، لیشاوندان، اسلامآباد، گورابلیشاوندان، کلاشمبالا، کوزهگران، ماشاتوک، شادخال، کاسان، تالشمحله، ملاسرا، میرسرا، کوزانبالا، جیرده، چوسر، خمیران، شالده، گوراب آقاسیدیعقوب، راستهکنار پسیخان، برزوهندان، مردخه، لیفکو، خلیلان، کمسار، تانیمحله، گیلده، پده، کاظمآباد، عثماوندان، شیخمحله، بیجارسر، کولیسرا، چکوسر، بدآب، خرطوم و بیالو اجراء گردیده که دارای 5965 بهرهبردار میباشد. با توجه به آمار بالا، استان گیلان دارای 110735 هکتار اراضی شالیزاری با قابلیت اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بوده که سهم شهرستان شفت از این مقدار 4418 هکتار میباشد (4 درصد)، (سازمان جهاد کشاورزی گیلان، 1392). (جدول2-2).

کل اراضی شالیزاری استان (هکتار) اراضی شالیزاری خارج از شبکه سفیدرود (هکتار) اراضی شالیزاری داخل شبکه سفیدرود (هکتار) سطح اراضی شالیزاری شهرستان نام شهرستان ردیف
سطح باقیمانده تجهیز نشده سطح اراضی تجهیز شده سطح اراضی دارای قابلیت تجهیز سطح اراضی شالیزاری سطح باقیمانده تجهیز نشده سطح اراضی تجهیز شده سطح اراضی دارای قابلیت تجهیز سطح اراضی شالیزاری سطح باقیمانده تجهیز نشده سطح اراضی تجهیز شده سطح اراضی دارای قابلیت تجهیز سطح اراضی شالیزاری 0 921 921 3200 0 921 921 3200 0 0 0 0 3200 آستارا 1
12159 5841 18000 23570 0 0 0 0 12159 5841 18000 23570 23570 آستانه 2
200 2506 2706 3500 200 2506 2706 3500 0 0 0 0 3500 املش 3
404 993 1397 4820 0 397 397 2600 404 596 1000 2220 4820 انزلی 4
2718 3283 6001 15987 2718 3283 6001 15987 0 0 0 0 15987 تالش 5
51294 6856 58150 62336 1105 50 1155 1238 50189 6806 56995 61098 62336 رشت 6
5912 3739 9651 10000 5912 1785 7697 8046 0 1954 1954 1954 10000 رضوانشهر 7
400 1750 2150 3377 166 1061 1227 1927 234 689 923 1450 3377 رودبار 8
1248 6378 7626 10700 1248 6378 7626 10700 0 0 0 0 10700 رودسر 9
836 2031 2867 4434 251 678 929 1437 585 1353 1938 2997 4434 سیاهکل 10
4418 5187 9605 14330 1101 1738 2839 4235 3317 3449 6766 10095 14330 شفت 11
10730 10777 21507 28000 100 400 500 515 10630 10377 21007 27485 28000 صومعهسرا 12
1796 5501 7297 13870 0 1343 1343 2553 1796 4158 5954 11317 13870 فومن 13
14457 5446 19903 23816 0 2298 2298 2750 14457 3148 17605 21066 23816 لاهیجان 14
3374 3626 7000 9100 994 1443 2437 3168 2380 2183 4563 5932 9100 لنگرود 15
789 3265 4054 7000 789 1973 2762 5047 0 1292 1292 1953 7000 ماسال 16

 برای دانلود فایل کامل به سایت منبع مراجعه کنید  : omidfile.com

یا برای دیدن قسمت های دیگر این موضوع در سایت ما کلمه کلیدی را وارد کنید :

 

110735 68100 178835 238040 14584 26254 40838 66903 96151 41846 137997 171137 238040 جمعکل
جدول (2-2) مشخصات سطح اراضی شالیزاری، سطوح تجهیز نشده و سطوح قابل تجهیز استان گیلان به تفکیک شهرستان (سال 1392)
مأخذ: سازمان جهاد کشاورزی استان گیلان
2-6- توسعه پایدار

— -فایل مقاله رایگان ریسرچ - تحقیق - مقاله -538)

١-٢-٢-٢- مفهوم ظرفیت برد............................................................................................. .....................٩
١-٢-٣- سامانه اطلاعات جغرافیایی.......................................................................................... ١٠
١-٢-٣-١- تعریف................................................................................................................ ..................١٠
١-٢-٣-٢- تکامل دانش ..............................................................................................GIS .................١٠
١-٢-٣-٣- عناصر بنیادی ........................................................................................... GIS .................١١
١-٢-٣-۴- کاربرد GIS در آمایش سرزمین............................................................................. ............١١
١-٢-٣-۵- کاربرد GIS در ارزیابی و برنامه ریزی توریسم.................................................. .............١٢
١-٢-٣-۶- فواید GIS در سیاست گذاری توریسم پایدار.................................................... .............١۶
١-٢-۴- سنجش از دور:............................................................................................................. ............١٧
١-٢-۵- ارتباط سنجش از دور و ................................................................................ GIS ...............١٧
فصل دوم- مرور منابع و پیشینه مطالعاتی ٢-١- مرور منابع.................................................................................................................... .................١٩
فصل سوم- مواد و روش ها ٣-١- روش کار...................................................................................................................... ................٣٢

 برای دانلود فایل کامل به سایت منبع مراجعه کنید  : omidfile.com

یا برای دیدن قسمت های دیگر این موضوع در سایت ما کلمه کلیدی را وارد کنید :

 

٣-٢- روش عملی تحقیق...................................................................................................... ................٣۴
٣-٢-١- مدل رقومی ارتفاع ...........................................................................................(DEM) .......٣۴
٣-٢-٢- تولید نقشه های طبقات درصد شیب, جهت و ارتفاع از سطح دریا................................ ...٣۵
٣-٢-٣- تولید نقشه خاکشناسی (عمق, زهکشی, بافت و فرسایش خاک).................................. .....٣۵
٣-٢-۴- تولید نقشه زمین شناسی........................................................................................ .................٣۵
فهرست مطالب صفحه
٣-٢-۵- تولید نقشه پوشش گیاهی................................................................ ...................... ..................٣۶
٣-٢-۶- طریقه بهنگام نمودن نقشه کاربری اراضی محدوده مطالعاتی................................ ...............٣۶
٣-٢-٧- تولید نقشه توزیع دما و رطوبت نسبی.......................................................................... .........٣۶
٣-٢-٨- تولید نقشه توزیع دبی آب............................................................................................. ..........٣۶
٣-٢-٩- تولید نقشه های اقتصادی- اجتماعی........................................................................... ...........٣٧
٣-٢-١٠- تولید نقشه های ترکیبی............................................................................................. ............٣٧
٣-٢-١١- تولید نقشه ارزیابی توان............................................................................................. ...........٣٧
٣-٣- منطقه مورد مطالعه............................................................................................................ ............٣٨
٣-٣-١- موقعیت جغرافیایی..................................................................................................... ..............٣٨
٣-٣-٢- شناسایی منابع اکولوﮊیک.............................................................................................. ..........٣٨
٣-٣-٢-١- کلیات اقلیم............................................................................................................... ...........٣٨
٣-٣-٢-٢- بارندگی...................................................................................................................... ..........٣٩
٣-٣-٢-٣- دما ....................................................................................................................................... ۴٠
٣-٣-٢-۴- رطوبت نسبی....................................................................................................................... ۴٢
٣-٣-٢-۵- تبخیر.................................................................................................................................... ۴٢
٣-٣-٢-۶- ساعات آفتابی..................................................................................................................... ..۴٢
٣-٣-٢-٧- تعداد روز های یخبندان...................................................................................................... ۴٢
٣-٣-٢-٨- جهت و سرعت باد............................................................................................... ..............۴٣
٣-٣-٢-٩- کلیات زمین شناسی............................................................................................... ..............۴۴
٣-٣-٢-٩-١- چینه شناسی عمومی منطقه................................................................................ ............۴۴
٣-٣-٢-١٠- شکل زمین و ناهمواری ها...................................................................................... .........۴۴
٣-٣-٢-١١- منابع آب................................................................................................................. ...........۴۵
٣-٣-٢-١١-١- منابع آب سطحی.............................................................................................. ............۴۵
٣-٣-٢-١١-٢- منابع آب زیرزمینی....................................................................................................... ۴۶
٣-٣-٢-١٢- خاکشناسی......................................................................................................................... ۴٧
٣-٣-٢-١٣- تیپ اراضی....................................................................................................................... ۵٠
٣-٣-٢-١۴- مناطق تحت حفاظت........................................................................................................ ۵١
٣-٣-٢-١۴-١- پناهگاه حیات وحش امیرکلایه................................................................................... ۵١
٣-٣-٢-١۴-٢- پارک ملی بوجاق............................................................................................. .............۵٢
فهرست مطالب صفحه
٣-٣-٢-١۴-٣- ذخیره گاه جنگلی صفرابسته................................................................ .......................۵٣
٣-٣-٣- شناسایی منابع اقتصادی- اجتماعی.................................................................. .......................۵۴
٣-٣-٣-١- محیط زیست اقتصادی- اجتماعی منطقه........................................................ ..................۵۴
٣-٣-٣-٢- تأسیسات و تسهیلات زیربنایی و روبنایی....................................................... ................. ۵۵
٣-٣-٣-٣- درآمد....................................................................................................................... .............۵٧
٣-٣-٣-۴- تراکم فیزیولوﮊیک جمعیت................................................................................................ ۵٧
٣-۴- بررسی میزان تقاضای تفرجگاهی و عرضه امکانات موجود در تفرجگاه ها.......................... ٧۵
فصل چهارم- نتایج ۴-١- تجزیه و تحلیل و جمع بندی منابع اکولوﮊیک و..................................................................... ۶٠
۴-١-١- منابع اکولوﮊیک....................................................................................................................... ۶٠
۴-١-١-١- شکل زمین........................................................................................................................... ۶٠
۴-١-١-٢- شیب..................................................................................................................................... ۶١
۴-١-١-٣- جهت.................................................................................................................................... ۶١
۴-١-١-۴- نقشه خاک شناسی............................................................................................................... ۶٢
۴-١-١-۵- نقشه سنگ شناسی.............................................................................................................. ۶٣
۴-١-١-۶- پوشش گیاهی...................................................................................................................... ۶٣
۴-١-١-٧- نقشه ارزش حفاظتی گونه های گیاهی............................................................................. ۶۴
۴-١-١-٨- زیستگاه های حیات وحش عمده..................................................................................... ۶۴
۴-١-١-٩- ارزش گونه های جانوری.................................................................................................. ۶۵
۴-١-١-١٠- مناطق تحت حفاظت........................................................................................................ ۶۵
۴-١-١-١١- اقلیم................................................................................................................................... ۶۵
۴-١-١-١٢- درجه حرارت................................................................................................................... ۶۶
۴-١-١-١٣- رطوبت نسبی .................................................................................................................. ۶۶
۴-١-١-١۴- سرعت متوسط باد و تعداد روز های آفتابی.................................................................. ۶٧
۴-١-٢- منابع اقتصادی- اجتماعی....................................................................................................... ۶٨
۴-١-٢-١- شیوه طبقه بندی و امتیاز دهی تناسب پارامتر های اقتصادی- اجتماعی.......................۶٨ ۴-١-٢-١-١- طبقه بندی تسهیلات و تأسیسات زیربنایی و روبنایی...............................................۶٨ ۴-١-٢-١-٢- طبقه بندی درآمد شهرستان ها......................................................................................٧٢ ۴-١-٢-١-٣- طبقه بندی شهرستان ها از لحاظ تراکم فیزیولوﮊیک................................................٧٢
فهرست مطالبصفحه

۴-١-٢-٢- شیوه وزن دهی پارامتر های اقتصادی- اجتماعی................................................... .......... ٧٣
۴-٢- ارزیابی توان..................................................................................................................... .............٧۴
۴-٢-١- ارائه مدل.................................................................................................................................. ٧۴
۴-٢-١-١- مدل اکولوﮊیکی اکوتوریسم متمرکز برای محدوده مطالعات......................................... ۴٧
۴-٢-١-٢- مدل اکولوﮊیکی اکوتوریسم گسترده برای محدوده مطالعاتی........................................ ۶٧
۴-٢-٢- ارزیابی توان اکولوﮊیکی......................................................................................................... ٧٧
۴-٢-٣- ارزیابی و اولویت بندی واحد ها از لحاظ عوامل اقتصادی- اجتماعی.............................. ٨٧
۴-٢-۴- تفسیر نتایج حاصل از تکمیل پرسشنامه در تفرجگاه ها...................................................... ٧٩
۴-٢-۴-١-تفسیر نتایج پرسشنامه در مجتمع تفریحی گل سرخ چابکسر......................................... ٩٧
۴-٢-۴-٢- تفسیر نتایج پرسشنامه در مجتمع تفریحی ساحل رودسر............................................... ١٨
۴-٢-۴-٣- تفسیر نتایج حاصل از پرسشنامه در مجتمع تفریحی ساحل چمخاله............................ ٨٢
۴-٢-۴-۴- تفسیر نتایج حاصل از پرسشنامه در استخر لاهیجان....................................................... ٨٣
۴-٢-۴-۵- تفسیر نتایج حاصل از پرسشنامه در مجتمع تفریحی ساحلی کیاشهر............................ ٨۴
فصل پنجم- بحث و نتیجه گیری ۵-١- بحث روی یافته ها و نتیجه گیری............................................................................................ ٨٧
۵-٢- مقایسه یافته ها با فرضیه تحقیق................................................................................................ ٩٢
۵-٣- مقایسه یافته ها با کارهای دیگران............................................................................................. ٩٣
۵-۴- پیشنهاد ها.................................................................................................................................... ٩۵
منابع مورد استفاده................................................................................................................................. ٩۶
ضمیمه آلبوم نقشه ها فهرست جداول: صفحه
جدول شماره ٣-١: موقعیت و پراکنش ایستگاه های هواشناسی در محدوده مطالعاتی و اطراف آن .......٣٨
جدول شماره ٣-٢: بارندگی متوسط ماهانه ایستگاه های انتخابی در داخل و خارج محدوده................. ٣٩
جدول شماره ٣-٣: دمای متوسط ماهانه برخی ایستگاه های هواشناسی در طول دوره آماری................ ۴١
جدول شماره ٣-۴: میانگین تعداد روز های یخبندان............................................................................... ۴٣
جدول شماره ٣-۵: سرعت متوسط باد در ایستگاه سینوپتیک لاهیجان.................................................... ۴٣
جدول شماره ٣-۶: حداکثر متغیر های کیفی در ایستگاه های انتخابی معرف کیفیت .............................. ۴۵
جدول شماره ٣-٧: میانگین پارامتر های فیزیکی و شیمیایی آب های زیرزمینی ..................................... ۴۶
جدول شماره ٣-٨: دبی متوسط ماهانه و سالانه ایستگاه های هیدرومتری ............................................. ۴٧
جدول شماره ٣-٩: تغییرات جمعیت شهرستان های مورد مطالعه........................................................... ۵۵
جدول شماره ۴-١: طبقات ارتفاع از سطح دریا....................................................................................... ۶٠
جدول شماره ۴-٢: طبقات درصد شیب................................................................................................... ۶١
جدول شماره ۴-٣: طبقات جهت جغرافیایی............................................................................................ ۶١
جدول شماره ۴-۴: طبقات بافت خاک..................................................................................................... ۶٢
جدول شماره ۴-۵: طبقات عمق خاک..................................................................................................... ۶٢
جدول شماره ۴-۶: طبقات زهکشی خاک................................................................................................ ۶٢
جدول شماره ۴-٧: طبقات فرسایش خاک............................................................................................... ۶٢
جدول شماره ۴-٨: طبقات سنگ............................................................................................................. ۶٣
جدول شماره ۴-٩: طبقات نقشه پوشش گیاهی....................................................................................... ۶۴
جدول شماره ۴-١٠: طبقات ارزش حفاظتی گونه های گیاهی................................................................ ۶۴
جدول شماره ۴-١١: طبقات نقشه ارزش گونه های جانوری.................................................................. ۶۵
جدول شماره ۴-١٢: طبقات نقشه مناطق تحت حفاظت.......................................................................... ۶۵
جدول شماره ۴-١٣: طبقات اقلیم محدوده مطالعاتی به روش دومارتن اصلاح شده............................... ۶۵
جدول شماره ۴-١۴: مقادیر دمای متوسط ماهانه مربوط به فصول بهار و تابستان .................................. ۶۶
جدول شماره ۴-١۵: طبقات نقشه توزیع دمای متوسط ماهانه................................................................. ۶۶
جدول شماره ۴-١۶: مقادیر درصد رطوبت نسبی متوسط ماهانه مربوط به فصول بهار و تابستان........... ۶٧
جدول شماره ۴-١٧: طبقات نقشه توزیع رطوبت نسبی متوسط ماهانه.................................................... ۶٧
جدول شماره ۴-١٨: طبقه بندی و امتیازدهی در مورد شاخص درصد برخورداری از آب...................... ۶٩
جدول شماره ۴-١٩: طبقه بندی و امتیازدهی در مورد شاخص درصد برخورداری از برق..................... ۶٩
جدول شماره ۴-٢٠: طبقه بندی و امتیازدهی در مورد شاخص درصد برخورداری از تلفن.................... ۶٩
فهرست جداول
جدول شماره ۴-٢١: طبقه بندی و امتیازدهی در مورد شاخص درصد برخورداری از گاز...................... ٧٠
جدول شماره ۴-٢٢: طبقه بندی و امتیازدهی در مورد شاخص درصد سرانه واحد های اقامتی.............. ٧٠
جدول شماره ۴-٢٣: طبقه بندی و امتیازدهی در مورد وضعیت مرکز بهداشت....................................... ٧٠
جدول شماره ۴-٢۴: طبقه بندی و امتیازدهی در مورد وضعیت خانه بهداشت....................................... ٧١
جدول شماره ۴-٢۵: طبقه بندی و امتیازدهی در مورد سرانه واحد های پستی....................................... ٧١
جدول شماره ۴-٢۶: طبقه بندی و امتیازدهی در مورد تراکم جاده آسفالته در واحد ها.......................... ٧١
جدول شماره ۴-٢٧: طبقه بندی و امتیازدهی در مورد تراکم جاده شوسه............................................... ٧٢
جدول شماره ۴-٢٨: طبقه بندی و امتیاز دهی درآمد.............................................................................. ٧٢
جدول شماره ۴-٢٩: طبقه بندی و امتیاز دهی تراکم فیزیولوﮊیک جمعیت............................................. ٧٢
جدول شماره ۴-٣٠: ارزش گذاری نسبی پارامتر های اقتصادی-اجتماعی.............................................. ٧٣
جدول شماره ۴-٣١: طبقه بندی امتیاز تسهیلات و تأسیسات زیربنایی و روبنایی................................... ٧۴
جدول شماره ۴-٣٢: اولویت بندی نسبی شهرستانها در مورد پارامتر های اقتصادی- اجتماعی.............. ٧٨
جدول شماره ۵-١: توزیع مساحت پهنه های دارای توان برای اکوتوریسم متمرکز................................ ٨٧
جدول شماره ۵-٢: توزیع مساحت پهنه های دارای توان برای اکوتوریسم گسترده ............................... ٨٩
فهرست نقشه ها در آلبوم نقشه
تصویر شماره ١ : تصویر ماهواره ای ETM+ ٢٠٠١ میلادی از محدوده مطالعاتی نقشه شماره ١ : طبقات ارتفاع از سطح دریا نقشه شماره١-١ :خطوط و نقاط ارتفاعی نقشه شماره ١-٢: مدل رقومی ارتفاع نقشه شماره ٢ : طبقات درصد شیب نقشه شماره ٣ : طبقات جهت
نقشه شماره ۴ : شکل زمین محدوده مطالعاتی نقشه شماره ۵ : طبقات بافت خاک نقشه شماره ۶ : طبقات عمق خاک نقشه شماره ٧ : طبقات زهکشی خاک
نقشه شماره ٨ : طبقات بافت خاک منطقه رودسر و بخشی از لنگرود نقشه شماره ٩ : طبقات زهکشی خاک رودسر و بخشی از لنگرود نقشه شماره ١٠: طبقات عمق خاک منطقه رودسر و بخشی از لنگرود نقشه شماره ١١ : طبقات سنگ نقشه شماره ١٢: نقشه طبقات پوشش گیاهی
نقشه شماره ١٣ : طبقات ارزش حفاظتی گونه گیاهی نقشه شماره ١۴ : نقشه زیستگاه ها نقشه شماره ١-١۴ : زیستگاه قرقاول نقشه شماره ٢-١۴ : زیستگاه شنگ
نقشه شماره ١۵ : ارزش گونه های جانوری نقشه شماره ١۶ : مناطق تحت حفاظت نقشه شماره ١٧ : طبقات توزیع درجه حرارت
نقشه شماره ١-١٧: پهنه بندی اقلیم به روش دومارتن اصلاح شده نقشه شماره ١٨ : طبقات توزیع درصد رطوبت نسبی
نقشه شماره ١-١٨ : طبقات توزیع مقادیر دبی متوسط سالانه (مترمکعب بر ثانیه) نقشه شماره ١٩ : طبقه بندی تسهیلات و تأسیسات زیربنایی و روبنایی نقشه شماره ١-١٩ : واحد های مورد مطالعه نقشه شماره ٢٠ : طبقه بندی درآمد
نقشه شماره ٢١ : طبقه بندی تراکم فیزیولوﮊیک جمعیت
فهرست نقشه ها در آلبوم نقشه
نقشه شماره ٢٢ : ارزیابی توان اکولوﮊیکی برای اکوتوریسم گسترده نقشه شماره ٢٣ : ارزیابی توان اکولوﮊیکی برای اکوتوریسم متمرکز نقشه شماره ٢۴ : کاربری اراضی
نقشه شماره ٢۵ : ارزیابی توان اکولوﮊیکی منطقه رودسر و بخشی از لنگرود برای اکوتوریسم متمرکز نقشه شماره ٢۶ : ارزیابی توان اکولوﮊیک منطقه رودسر و بخشی از لنگرود برای اکوتوریسم گسترده نقشه شماره ٢٧ : اولویت بندی نسبی واحد ها از لحاظ پارامتر های اقتصادی- اجتماعی نقشه شماره ٢٨ : ارزیابی توان محیط زیستی برای کاربری اکوتوریسم متمرکز نقشه شماره ٢٩ : ارزیابی توان محیط زیستی برای کاربری اکوتوریسم گسترده
نقشه شماره ٣٠ : ارزیابی توان اکولوﮊیکی برای اکوتوریسم گسترده قبل از حذف کاربری فعلی اراضی نقشه شماره ٣١ : ارزیابی توان اکولوﮊیکی برای اکوتوریسم متمرکز قبل از حذف کاربری فعلی اراضی
فصل اول مقدمه و کلیات
١
١-١- سرآغاز:
نوار نسبتاﹰ باریک رابط بین خشکی و آب در امتداد خط کرانه دریایی, اشـکال طبیعـی و انـسان ساخت متنوعی را در بر می گیرد. این ناحیه که منطقه تماس زیست بوم های آبی و خشکی است, به جهت منابع غنی خود در معرض بیشترین بهره بـرداری قـرار دارد. نتیجـه تـرویج جاذبـه هـای طبیعی مناطق ساحلی شمال کشور به عنوان منبعی برای تفرج و همچنین تبدیل زمین, فشار زیادی را برای منابع طبیعی این مناطق به ارمغان آورده است.
این مناطق به واسطه دارا بودن غنای طبیعی و فرهنگی خود, همواره مورد بهره برداری های غیـر مجاز قرار دارند و از آنجا که کاربری اکوتوریسم به شدت وابسته بـه محـیط اجتمـاعی- فرهنگـی اصیل و محیط طبیعی دست نخورده است و توسعه بدون برنامه در مناطقی که دارای جاذبـه هـای گردشگری بالایی هستند در بلند مدت می تواند باعث تخریب و انهدام ویژگـی هـای عمـده آنهـا شده و برای همیشه یک منبع بالقوه جذاب طبیعی را به نابودی بکشاند (مجنونیـان و میـراب زاده, ١٣٨١), این نکته باید مد نظر قرار گیرد که ترویج اکوتوریسم سازگار بـا محـیط زیـست سـاحلی باشد. چرا که توسعه موفقیت آمیز این صنعت منوط بـه حفـظ محـیط زیـست در بـالاترین سـطح ممکن می باشد. بنابراین توجه به این نکته بسیار حائز اهمیت است که در صـورت بهـره بـرداری غیر اصولی و همچنین عدم استفاده منطقی از منابع طبیعی این مناطق و در نتیجه ضایع شدن آنهـا, می تواند آنها را به عامل محدود کننده ای برای تفرج تبدیل کند.
پرهیز از چنین سر انجام ناخوشایندی فقط از طریق اتخاذ سیاسـت هـای تلفیقـی مـابین محـیط زیست و توسعه, خردورزی بیشتر در بهره بـرداری از منـابع طبیعـی و محیطـی بـرای توسـعه در سطوح بالای تصمیم گیری امکان پذیر است.
١-١-١- ضرورت پهنه بندی اکوتوریسم بر اساس ارزیابی توان زیست محیطی:
اگرچه فعالیت های گردشگری و نتایج حاصل از بازدید جاذبه های طبیعی برای پر کردن اوقات فراغت انسان لازم است و وجود آن برای جامعه یک امر ضروری و نبودن آن به عنوان یک نقیصه محسوب می شود ولی توسعه این کاربری در مناطق بدون توان, تمرکز شدید آن در یک منطقـه و همچنین عدم توزیع آن در مناطق مناسب و بهره برداری بیش از حد منابع و امکانات اثرات زیـان بخش و نامطلوبی را به بار خواهد آورد.
٢
ارزیابی توان محیط زیست و تعیین توان بالقوه و تخصیص کاربری های متناسب بـا آن, روشـی است که می تواند میان توان طبیعی محیط, نیاز جوامع و فعالیت های انـسان در فـضا یـک رابطـه منطقی و سازگاری پایدار به وجود آورد (مجنونیان,١٣٧٩). بدین ترتیب می توان ضـمن حفاظـت از تنوع زیستی, از سایر مناطق سرزمین بهره برداری یا بهره وری متناسـب بـه صـورتی مـستمر و پایدار به عمل آورد.
بنابراین با توجه به گسترش شتابان گردشـگری طبیعـت در منـاطق سـاحلی از یکـسو و آسـیب پذیری بالقوه آنها از سوی دیگر, نادیده گرفتن استعداد طبیعی سرزمین و توان اقتصادی- اجتماعی در فرایند بهره برداری و بهره وری از این مناطق موجب صدمات جبران ناپذیری خواهـد شـد. از اینرو به منظور جلوگیری از ضایع شدن سرزمین, بایستی بخش هایی از اراضـی همجـوار سـاحل برای کاربری تفرج در نظر گرفته شود که ویژگی های طبیعی منطقه دیکته می نماید و سـپس ایـن ویژگی ها با عوامل اقتصادی- اجتماعی منطقه تطبیق داده شود (مخدوم,١٣٧٨).
فرضیه تحقیق:
لذا فرضیه تحقیق حاضر این است که در اراضـی همجـوار سـاحل در شهرسـتان هـای رودسـر, لنگرود, لاهیجان و آستانه اشرفیه, عرصه های شناسایی نشده ای وجود دارند که دارای توان بالقوه برای اکوتوریسم می باشند. همچنین در این محدوده مناطقی دارای توان بـالقوه بـرای اکوتوریـسم وجود دارد که به سبب توسعه بی رویه کاربری های دیگر, قابلیت استفاده بـرای اکوتوریـسم را از دست داده اند. بنابراین در این تحقیق سعی می شود با توجه به حساسیت ویژه این مناطق, بخش هایی از محدوده مذکور برای اکوتوریسم گسترده و متمرکز در نظر گرفته شود که بر اسـاس روش علمی ارزیابی توان اکولوﮊیک و اقتصادی- اجتماعی مناطق انتخاب شده اند.
١-١-٢- اهداف تحقیق:
استان گیلان با دارا بودن مواهب طبیعی فراوان, برخورداری از سواحل ماسه ای دریای خـزر در مناطق ساحلی, همجواری با جنگل و جاذبه های طبیعی, شرایط اقلیمی مساعد به ویـژه در فـصل تابستان, وجود یادمان های ارزنده تاریخی, نزدیکی و قابلیت دسترسی آسـان از تهـران بـه عنـوان بزرگترین مادر شهر کشور و مهمترین مرکز فرستنده گردشگران داخلی, توان بـالقوه عظیمـی را در زمینه گردشگری در خود نهفته دارد که بهره برداری از آن می توانـد بـه عنـوان یکـی از مهمتـرین منابع اقتصادی در کنار بخش کشاورزی, خدمات و صنعت به شمار آید. توسعه گردشگری نه فقط اصالت های این منطقه را برجـسته و نمایـان مـی سـازد بلکـه از در آمـد حاصـل از آن در حفـظ ساماندهی این اصالت ها نیز بهره می جوید.
٣
لذا به منظور دستیابی به پهنه هایی با توان زیست محیطـی بـرای کـاربری اکوتوریـسم, در ایـن تحقیق به ارزیابی توان اکولوﮊیکی و اقتصادی- اجتماعی بخش هایی از اراضی همجوار ساحل در استان گیلان در شهرستان های رودسر, لنگرود, لاهیجان و آستانه اشرفیه برای اکوتوریسم گـسترده
متمرکز با استفاده از فناوری جی.آی.اس١ پرداخته شد و سعی گردید:
عرصه های مناسب برای اکوتوریسم گسترده و متمرکز در محدوده مورد مطالعه با مد نظـر قـرار دادن پارامتر های مختلف اکولوﮊیکی و اقتصادی- اجتماعی و کمی کردن آنها در سامانه اطلاعـات جغرافیایی و نهایتاﹰ ارزیابی توان زیست محیطی محدوده مطالعاتی مکانیابی شود و در نهایت نقشه پهنه بندی این کاربری ها تهیه گردد.
به حفاظت از منابع طبیعی به منظور جلوگیری از تبدیل شدن آن به عامل محـدود کننـده بـرای تفرج توجه گردد.
به منظور شناخت و مدیریت بازدیدکنندگان و نیاز های تفرجی آنها و همچنـین بررسـی عرضـه امکانات گردشگری موجود در مناطق تفرجگاهی, بررسی پرسشنامه ای صورت گیرد.
١-٢- کلیات:
١-٢-١- تعاریف آمایش سرزمین:
آنچه امروز از پیکار انسان با طبیعت به جای مانده است عبارتند از انفجار جمعیت, کاهش تنـوع زیستی, آلودگی محیط زیست و نبود امنیت غذایی که در مجموع با افزایش جمعیت, دخالت های انسان در طبیعت و بهره برداری مداوم از منابع محیط زیستی به منظـور تـأمین نیـاز هـای فزاینـده جوامع به تدریج توان جذب و ترمیم زیست سپهر را اشغال کرده است.
ریشه مشکلات فوق را می توان در استفاده نادرست انسان از سرزمین و مدیریت غلط یـا روش بهره برداری نادرست جستجو کرد که در مجموع بیـانگر اسـتفاده غیـر منطقـی انـسان از سـرزمین است. از سوی دیگر جهل انسان مبتنی بر نامحدود انگاشتن منابع محیط زیستی را نبایـد از اذهـان دور نگه داشت. بروز معضلات فوق منجر به پیدایش این بینش گردیـد کـه تـداوم رونـد اسـتفاده کنونی از منابع زیست محیطی بقای زندگی انسان را به مخاطره خواهد افکند. این گونه توسعه کـه بستر بقای موجودات را به نابودی می کشاند توسعه ای ناپایدار است, در حالی که جامعه انـسانی برای ادامه حیات به توسعه و به طبیعت توأمان نیاز دارد.
در راستای تأمین هدف فوق به منظور دستیابی به روند استفاده حداکثر و مستمر از پتانسیل زمین با ایجاد کمترین تخریب در محیط, برنامه ریزی استفاده از سرزمین یا آمـایش سـرزمین بـه منـصه

GIS : Geographical Information Sys-- ١
۴
ظهور رسید. آمایش سرزمین, تنظیم رابطه بین انسان, فضا, فعالیت های انسان در فـضا بـه منظـور بهره برداری منطقی از تمام امکانات موجود برای بهبود وضعیت مادی و معنوی اجتماع بر اسـاس ارزش های اعتقادی, با توجه بـه سـوابق فرهنگـی و ابـزار علـم و تجربـه در طـول زمـان اسـت (مخدوم,١٣٧٨).
بـه نقـل از کریمـی (١٣٨٢), ﮊروم و همکـاران (١٣٧۴) معتقدنـد کـه آمـایش سـرزمین توزیـع جغرافیایی بهینه منابع,فعالیت هـا و مـشاغل اسـت. آمـایش سـرزمین در واقـع مـدیریت عقلانـی فضاست. هنسن١ (١٩۶٨) آمایش را تکنیک ارتقاﺀ و توسـعه در چـارچوب تقـسیمات کـم و بـیش طبیعی یا سیاسی سرزمین بیان کرد. به نظر وی آمایش سرزمین مستلزم مداخله سنجیده برای تأمین رشد منطقی و توسعه هماهنگ است که هدف آن استفاده مطلوب از منابع و بهبود وضعیت رفاهی جمعیت است. وحیدی(١٣٧۴) هدف آمایش سرزمین را توزیع بهتر جمعیـت در ارتبـاط بـا منـابع طبیعی و فعالیت های اقتصادی می داند.
به طور کلی مکتب های آمایش سرزمین در دنیا سه دسته می باشند:
مکتب اروپایی, آمایش سرزمین را بر حسب ویژگی های اقتصادی, اجتمـاعی و فرهنگـی انجـام می دهد. در واقع کار آن تقسیم کاربری ها در فضا می باشد. این مکتب در حـال حاضـر منـسوخ شده است.
مکتب انگلوساکسون یا اکولوﮊی سرزمین٢ , از سال ١٩۵٠ از دل مکتب اروپایی شکل گرفت. در این مکتب آمایش سرزمین براساس توان بستر و نیاز انسان انجام می شود کـه سـختی کـار آن در همین موضوع یعنی شناسایی منابع یا تـوان بـستر مـی باشـد. در اینجـا تـوان اکولـوﮊیکی و نیـاز اقتصادی- اجتماعی به صورت جداگانه ارزیابی و سپس جمع بندی می گردد (مخدوم,١٣٧٨).
مکتب اکولوﮊی سیمای سرزمین٣ , این مکتب نیز از دل مکتب اکولوﮊی سرزمین به خاطر سختی کار آن به وجود آمد. دراین روش برخلاف ارزیابی محـیط زیـست کـه تـوان اکولـوﮊیکی و نیـاز اقتصادی- اجتماعی را جداگانه ارزیابی و سپس جمع بندی می کند, از همـان ابتـدا پـارامتر هـای طبیعی (اکولوﮊیکی) و انسانی (اقتصادی- اجتماعی) را یکجا در نقشه سازی و ارزیابی در نظر می گیرد و آنچه را که از نقطه چشم انداز دیده می شود به عنوان پهنه محیط زیست به حـساب آورده و سپس مورد ارزیابی قرار می دهد.

Hensen ١ Land Ecology ٢ Landscape Ecology ٣
۵
به طور کلی طبق برنامه های دفتر آمایش سرزمین (برنامه ریزی منطقه ای) سـازمان مـدیریت و برنامه ریزی, آمایش سرزمین در ایران شامل سه مرحله است:
مرحله اول: تهیه طرح پایه آمایش سرزمین که طی آن فعالیت های موجود چهار بخـش کـشاورزی, صنعت, بازرگانی و خدمات کشور شناسایی شده, خط مشی های آینده برای توسعه در این چهـار بخش در چارچوب کلیات و اصول توسعه در فضای ملی مشخص می گردند.
مرحله دوم: تهیه طرح آمایش مناطق که شامل شناسـایی و ارزیـابی تـوان اکولـوﮊیکی و اقتـصادی اجتماعی سرزمین ها در مناطق و تهیه طرح آمایش منـاطق بـر اسـاس چـارچوب طـرح شـده در مرحله اول است.
مرحله سوم: تهیه برنامه های توسعه مناطق که در اینجا با توجه به سـهم منطقـه از سـرمایه گـذاری های ملی و خط مشی های تعیین شده در مرحله اول, با تعیین اولویت در مورد دسته فعالیت های کاربردی سرزمین برای مناطق تصمیم گیری می شود.
١-٢-٢- مفهوم اکوتوریسم:
توریسم امروزه در سراسر جهان از رشد پویایی برخوردار است. توریـسم بـه تنهـایی بزرگتـرین صنعت خصوصی در جهان به شمار می رود و پیش بینی می شود در قرن ٢١ بـه بزرگتـرین منبـع درآمد کشور ها تبدیل شود. در بخشی از توریسم که به سرعت در حال رشـد و پیـشی گـرفتن از بقیه بخش های آن می باشد » مسافرت ماجراجویانه « نامیده می شود که شامل توریسم متکـی بـه منــاطق حفاظــت شــده و توریــسم اکولــوﮊیکی یــا اکوتوریــسم مــی گــردد (اتحادیــه جهــانی حفاظت,١٣٨٢).
با رشد و تخصصی شدن صنعت گردشگری, مقوله اکوتوریسم به عنوان راهکـاری بـرای تـأمین منافع زیست محیطی, اجتماعی, اقتصادی و فرهنگی چه در سطح ملی و چه در سـطح محلـی, در سطح گسترده ای مورد استقبال قرار گرفته است.
هتزر١ در سال ١٩۶۵ چهار معیار زیر را برای توصیف اکوتوریسم ارائه کرد: ١- حداقل تأثیر منفی بر محیط زیست
٢- حداقل تأثیر منفی بر فرهنگ و حداکثر مسئولیت پذیری نسبت به فرهنگ جامعه میزبان ٣- حداکثر سود اقتصادی برای جامعه میزبان ۴- حداکثر رضایت تفریحی برای گردشگران

Hetzer ١
۶
بر اساس آخرین تعاریف موجود سازمان جهانی گردشگری و سـایر سـازمان هـای بـین المللـی مرتبط, مفهوم اکوتوریسم را برای انعکاس تمامی انواع گردشگری که در آن انگیـزه اصـلی و مهـم گردشگران مشاهده طبیعت و ادراک ارزش هـای واقعـی آن بـوده و در خـلال ایـن فعالیـت هـا, گردشگران به نوعی در حفاظت محیط زیست مشارکت می نمایند به گونه ای که این فعالیـت هـا کمترین میزان اثرات منفی را بر محیط طبیعی و میراث فرهنگی داشته باشد, به کار می برند.
مطابق تعریف دیگری هر برنامه گردشگری را که شامل ۴ بخش عمده زیر باشد می تـوان تحـت عنوان اکوتوریسم بیان نمود:
١- وابسته به طبیعت باشد.
٢- از نظر اکولوﮊیک پایدار باشد.
٣- آموزش و تفسیر ارزش های مکان مهمترین بخش آن باشد.
۴- جوامــع محلــی و میزبــان در آن مــشارکت داشــته باشــند (شــاکری,١٣٨٣ بــه نقــل از نیازمند,١٣٨٢).
اکوتوریسم را شاید بتوان توریسم طبیعت تعریف کرد. این نوع فعالیت از طریـق در آمـد زایـی برای حفظ مناطق حفاظت شده, ایجاد فرصت های اشتغال برای جوامـع محلـی و ارائـه آمـوزش زیست محیطی در امر حفاظت سهم به سزایی ایفاﺀ می کند. برای ارتقاﺀ و ترویج این اهداف بایـد پیامد های منفی تخریب زیست محیطی, بی ثبـاتی اقتـصادی و تغییـرات اجتمـاعی- فرهنگـی بـه حداقل خود تقلیل یابد. اکوتوریسم ایده ای است برخاسته از تلاقی دو رونـد مـستقل حفاظـت از یکسو و صنعت گردشگری از سوی دیگر(مجنونیان و میراب زاده, ١٣٨١).
١-٢-٢-١- هم پیوندی اکوتوریسم با حفاظت و توسعه (اتحادیه جهانی حفاظت,١٣٨٢): فواید یا فرصت ها:
١- افزایش بودجه پارکها و دخیره گاه ها از طریق توریسم: درآمدزایی پارکها از طریق توریسم به وسیله پرداخت ورودیه بازدیدکننـدگان تـأمین مـی شـود. خودآگـاهی زیـست محیطـی بازدیدکنندگان, رغبت زیادی در آنها برای حفاظت از مناطقی کـه بازدیـد مـی کننـد برمـی انگیزد و نیروی محرکه عظیمی برای مشارکت در امر حفاظت به شمار می رود.
٢- شغل های جدید برای جوامع: اکوتوریسم باعث می شود تعداد زیادی از شغل های جدید به وجود آید. برخی از این شغل ها به قرار زیرند:
راهنمای توریستی
گارد پارک
٧
صاحبان اقامتگاه ها
دست اندرکاران صنایع دستی
نیروی انسانی فروشگاه های عرضه مواد غذایی و ...
از بعد اجتماعی بسیاری از این شغل ها از سایر گزینه ها پر درآمدترنـد. از بعـد حفاظـت ایـن شغل ها نسبت به گزینه های روستایی بهترند (نظیر قطع و استحصال, کان کنی و ...) زیرا شـغل های پایدار هستند. شغل های مربوط به اکوتوریسم بر اساس حفظ و حراست و اسـتفاده پایـدار از منابع طبیعی قرار دارند.
٣- آموزش زیست محیطی برای بازدیدکنندگان: یک برنامه گردش در طبیعت یـا بـه اصـطلاح تور طبیعت فرصت بسیار استثنایی برای بازدیدکنندگان فـراهم مـی کنـد تـا توریـست هـا بتوانند دانش خود را نسبت به طبیعت تکمیل کرده و آگاهی و علایـق خـود را نـسبت بـه مسائل زیست محیطی ارتقاﺀ دهند. فراهم آوری زمینه لازم برای تجربه اندوزی هیچ تفاوتی با تربیت یک حامی نیرومند برای حفاظت محیط زیست ندارد.
هزینه ها یا مشکلات:
١- تخریب محیط زیست: تخریب محیط زیست به سادگی قابل رؤیت است و از روی نـشانه های زیادی می توان آن را حس کرد, مانند مواد زائد, فرسایش پیاده روها (تریل), آلـودگی آب, تغییر در تجدید حیات جوامع گیاهی. مشکل اصلی در تعیین این پیامد ها آن است که ابزار علمی محدودی در برآورد این تغییرات به ویژه پیامد های ظریفی نظیـر تغییـر رفتـار, تولید مثل یا تجدید حیات وجود دارد و دانش ما درباره پیامد هـای زیـست محیطـی بلنـد مدت توریسم بر منابع طبیعی همچنان در حداقل خود می باشد.
٢- نابرابری و بی ثباتی اقتصادی: هر شکلی از توریسم ممکن است منبع درآمد ناپایداری باشد زیرا عوامل بیرونی زیادی نظیر بلایای طبیعی, تعارضات سیاسی و ... می توانند بر تقاضای توریسم اثرات سنگینی داشته باشند. این عوامل مستقل از اراده افراد و خارج از کنترل مردم هستند بنابراین اکوتوریسم نباید به تنها منبع درآمد مردم تبدیل شـود بلکـه آن را بایـد بـه عنوان بخشی از منابع مالی تأمین کننده بودجه پارک و یا اقتصاد متنوع مردم تلقی نمود.
٣- تغییرات فرهنگـی- اجتمـاعی: تغییـر جامعـه و فرهنـگ همیـشه بـد نیـست. مـشارکت در اکوتوریسم و وارد شدن در این فعالیت می تواند تغییرات اجتماعی- فرهنگی مثبتی در بـر داشته باشد. مشکل اینجاست که در بسیاری از موارد این فرصت به جوامع داده نمی شـود که بخواهند در زمینه وارد شدن به صنعت توریسم و نحوه ورود به آن تصمیم گیری کننـد.
٨
اغلب توریست ها خود را به رخ جوامع محلی می کشند و جوامـع محلـی را در مـوقعیتی ترک می کنند که باید پیامد های این وضعیت را تحمل کنند. ایـن ظـاهر سـازی و نمـایش کاذب می تواند اثرات فرهنگی- اجتماعی بسیار منفی در بر داشته باشد.
١-٢-٢-٢- مفهوم ظرفیت برد:
ظرفیت برد یک منطقه بر پایه اطلاعات علمی و قابلیت نگهداری کلی منطقـه از طریـق دخالـت های انسانی برای تأمین سلامت اکولوﮊیکی و موجودیت آن تعیین می شود چرا که هر اکوسیـستم یا چشم اندازی از نظر سطح استفاده، تحمل پذیری بهینه ای دارد (مجنونیان, ١٣٧۶).
مخدوم و همکاران (١٣۶۶), ظرفیت برد را حداکثر اندازه جمعیتی می دانند کـه یـک اکوسیـستم تحت شرایط خاص زیست محیطی به طور نامحدود می تواند تأمین کند. چنین انـدازه ای توسـط مقدار منابع مورد احتیاج جمعیت, شرایط موجود زیست محیطی و اندازه بالا و پایین حد بردباری جمعیت نسبت به عوامل مختلف تعیین می گردد.
مجنونیان (١٣٧۶) به نقل از اتحادیه جهانی حفاظت از محیط زیست١ , ظرفیت بـرد اجتمـاعی را چنین بیان می کند که فراتـر از آن باعـث کـاهش سـطح کیفـی گردشـگری مـی شـود. هـر نـوع گردشگری از نظر ظرفیت برد اجتماعی دارای حد بهینه ای است. حد قابل تحمـل شـمار اسـتفاده کنندگان نسبت به انواع فعالیت هایی که می توانند انجام دهند و انواع اشکال توسعه ای که در هر واحد از چشم اندازهای پارک می تواند سازگاری داشته باشد حـد بهینـه ظرفیـت بـرد اجتمـاعی است.

I.U.C.N ١
٩
١-٢-٣- سامانه اطلاعات جغرافیایی:
١-٢-٣-١- تعریف:
سامانه اطلاعات جغرافیایی عبارت از یک نظام منسجم از سخت افزار, نرم افزار و داده هاست که امکان می دهد داده های وارد شده به رایانه, ذخیره, تجزیه و تحلیل, انتقال, ارزیـابی و بازیـابی شده و به صورت اطلاعات نقشه ای, جدولی و مدلی از پهنه های جغرافیایی منتشر شوند (مخدوم و همکاران,١٣٨٠). در تعریف فوق بر ویژگی این چنین سامانه هـا یعنـی پـرداختن بـه داده هـای مکاندار تأکید شده است, ضمن آنکه در کنار ارکان برپایی یک جـی.آی.اس١ بـه وظـایف آن نیـز اشاره گردیده است. ارکان چهارگانه برپایی یک جی.آی.اس عبارتند از سـخت افـزار, نـرم افـزار, داده و کاربر.
یکی از مزایای سامانه های اطلاعات جغرافیایی نسبت به روش دستی آن است کـه اجبـاری بـه طبقه بندی و چکیده سازی و یا تجزیه و تحلیل اولیه داده ها برای ورود آنها ندارد (بارو٢ ،١٩٩۵). داده ها را می توان به صورت خام وارد نمود و سپس در پایگاه داده ها بـه فرصـت آنهـا را طبقـه بندی و یا تجزیه و تحلیل نمود و به صورت داده های مورد نیاز برای هدف تبدیل کرد. البته اگـر داده ها از پیش طبقه بندی, محاسبه و یا تحلیل شده باشند, کار با سامانه اطلاعات جغرافیـایی بـه ویژه آن دسته از نرم افزار های جی.آی.اس که تنها کار تصمیم گیری را انجـام مـی دهنـد, آسـانتر است مانند نرم افزار LUPIS استرالیا (مخدوم و همکاران,١٣٨٠).
بنابراین مزایای جی.آی.اس را می توان به صورت زیر خلاصه نمود:
تبدیل اطلاعات توصیفی به اطلاعات مکانی یا نقشه ها
تلفیق نقشه های مختلف با مقیاس های گوناگون
رویهم گذاری نقشه های مختلف و تولید نقشه جدید به همراه اطلاعات توصیفی جدید
عدم وجود محدودیت برای رویهم گذاری نقشه ها و دخالت دادن پـارامتر هـای بیـشتر در کـار ارزیابی و در نتیجه افزایش دقت کار ارزیابی (بهرامی,١٣٧۵).
١-٢-٣-٢- تکامل دانش جی.آی.اس:
به طور کلی می توان تحول و شکل گیری این فن ابزار را تا به امروز این چنین بیان نمود:

GIS: Geographical Information Sys-- ١ Burrough ٢
١٠
نقشه های موضوعی, ابتدا با تفسیر عکس های هوایی, سپس با تفـسیر اتوماتیـک عکـس هـای هوایی و بعد ها با تصاویر ماهواره ای و امروز با تفسیر اتوماتیـک تـصاویر مـاهواره ای بـه یـاری دانش سنجش از دور
ساماندهی اطلاعات نقشه ای و جدولی در گروه های موقعیـت جغرافیـایی و بعـد هـا در پهنـه بندی اکولوﮊیکی
مدل سازی اکولوﮊیکی و اقتصادی- اجتمـاعی بـرای ارزیـابی تـوان هـای طبیعـی و نیـاز هـای اقتصادی- اجتماعی
ارزیابی توان طبیعی و توان اقتصادی- اجتماعی پهنه های جغرافیایی و اکولوﮊیکی
-تصمیم گیری برای استفاده از سرزمین, محیط زیست در شهرها و محیط های غیر شهری پهنه ها (مخدوم و همکاران,١٣٨٠).
١-٢-٣-٣- عناصر بنیادی جی.آی.اس :
پنج عنصر بنیادی وجود دارد که یک جی.آی.اس باید دارا باشد:
١- فراهم سازی اطلاعات: عبارت است از فرایند تعیین و گـردآوری داده هـای مـورد نیـاز بـرای کاربرد مورد نظر ٢- پیش پردازش: شامل روش های متعددی است که داده ها را برای ورود بـه یـک جـی.آی.اس آماده می کند.
٣- مدیریت اطلاعات: هر دو مرحله تولید و دسترسی به اطلاعات را شامل می شود. این عملیـات شامل روش های وارد نمودن, بهنگام کردن, حذف نمودن و بازیابی کردن اطلاعات می باشد.
۴- تجزیه و تحلیل و پردازش نهایی: معمولاﹰ در مرکز توجه یک کاربر سیستم است. در این مرحله از کار عملیات تحلیلی بر روی داده ها انجام می شود تا اطلاعات جدیدی خلق شود.
۵- تولید محصولات: مرحله ای است که خروجـی نهـایی از جـی.آی.اس تولیـد مـی شـود. ایـن محصولات خروجی ممکن است شامل گزارش آماری, نقشه و انواع نمودار های مختلف باشد که می تواند به دو صورت نرم نسخه١ و سخت نسخه٢ می باشد.
١-٢-٣-۴- کاربرد جی.آی.اس در آمایش سرزمین:
به کار گیری سیستم جـی.آی.اس در ارزیـابی و طبقـه بنـدی تـوان منـابع طبیعـی و اقتـصادی-اجتماعی از جهاتی چند می تواند نهایت کاربرد این ابزار در مدل های بغرنج و چند جانبه محـیط

Soft copy ١ Hard copy ٢
١١
زیستی و اقتصادی- اجتماعی تلقی گردد. برقراری ارتبط چند جانبه بین داده های متنوع و حجـیم اقتصادی- اجتماعی مربوط به یک منطقه وسیع جغرافیایی از طریق روش های مرسوم دستی بسیار مشکل, وقت گیر و پرهزینه و در برخی موارد غیر ممکن است. علاوه بر ایـن در برنامـه ریـزی و حل مشکلات ناحیه ای برای پیش بینی روند آتی و تغییرات فضایی عوامل و متغیـر هـا بـه مـدل های خاصی نیاز است تا از طریق پیوند اطلاعات موجـود, راه حـل هـای مختلـف را بیازمایـد و انتخاب گزینه را آسانتر و مطمئن تر کند. استفاده از این مدل ها کـه جـزو لاینفـک فراینـد برنامـه ریزی و تصمیم گیری برای حل یک یا چند مسئله خاص و تنظیم عاقلانه رابطه انـسان و طبیعـت است, به خوبی در سیستم جی.آی.اس که در آن لایه های مختلف اطلاعات فـضایی یعنـی نقـشه های موضوعی با هم ترکیب می شوند امکان پذیر است.
١-٢-٣-۵- کاربرد جی.آی.اس در ارزیابی و برنامه ریزی توریسم:
نیاز به یک نگرش پایدار برای توسعه توریسم, اغلب اوقات توسط متخصصین بیان شده اسـت. همچنین نیاز آشکاری به ابزاری که به تصمیم گیری زیـست محیطـی در ارزیـابی و برنامـه ریـزی کمک کند احساس می شود. بیان شده است که جی.آی.اس می تواند پایه ای برای توسـعه چنـین ابزاری باشد.
کاربرد های جی.آی.اس در زمینه مدیریت و برنامه ریزی توریسم ابتـدا در دهـه ١٩٩٠ مـشخص شد. هر چند برخی از کاربرد های این ابزار در برنامه ریزی توریسم, رشد سـریعی هماننـد زمینـه های دیگر نداشته است, این مسئله مشخص می کنـد کـه در زمینـه توریـسم پایـدار, در کجـا بـه کارگیری فناوری های جدید نسبتاﹰ کند بوده است.
کاربرد چنین فناوری هایی منافع بـسیاری بـرای تـصمیم گیـری در مـورد توریـسم پایـدار دارد. جی.آی.اس می تواند به منظور مدیریت اطلاعات مختلف مورد نیاز و برآورد شـاخص هـا مـورد استفاده قرار گیرد و به طور کلی به تصمیم گیری در فرایند برنامه ریزی همچنین پایش و ارزیـابی مراحل کمک می کند. فقدان کاربرد های ابزار جی.آی.اس در توریسم در مورد مدیریت توریـسم توده ای در مکان های گردشگری موجود, ملموس تر است. این مسئله مـی توانـد نتیجـه فـاکتور های مختلفی باشد و در واقع می تواند به فقدان برنامه ریزی صحیح در زمان رشد توریسم در این مناطق نسبت داده شود. اغلب اوقات مشاهده می شود که توریسم توده ای فراینـد متناقـضی را بـا توریسم پایدار در بر می گیرد و فقدان تحقیقات لازم در مورد مسئله توسعه پایدار بـرای توریـسم توده ای و کاربرد جی.آی.اس در این زمینه احساس می شود.
١٢
در طی دهه اخیر, افزایش چشم گیری در کـاربرد هـای جـی.آی.اس در بخـش توریـسم وجـود داشته است. با این وجود بوید١ و بوتلر٢ (١٩٩۶), ترنت٣ و پرتر۴ (٢٠٠١) بیان کردند که تعداد آنها قابل مقایسه با توانایی های بالقوه این ابزار نیست. منـافع کـاربرد آن در برنامـه ریـزی توریـسم و تفرج, توانایی آنها برای پردازش و مدیریت داده ها و خصوصیات مکانی (بویـد و بـوتلر،١٩٩۶) و فراهم نمودن اطلاعات با ارزش و ضـروری (بـاهیر۵ و الیـوت وایـت۶،١٩٩٩ و مـک آدام٧،١٩٩٩), قابلیت سازگاری آنها همگام با نیاز ها و تغییر داده ها در طول زمان (بیداسی٨ و ویـات٩ ،١٩٩٩) و توانایی آنها به منظور شناسایی الگو ها بر اساس معیارهای مشخص و به ایـن ترتیـب پـشتیبانی از تصمیم گیـری (مـک آدام،١٩٩٩) ذکـر شـده اسـت. در ایـن بخـش کـاربرد هـای بـالقوه فنـاوری جی.آی.اس در توریسم پایدار مطرح می شود. در واقع هدف, برجسته کردن و تأکید روی کـاربرد های جی.آی.اس به منظور برنامه ریزی توریسم پایدار می باشد (فرسری١٠ ،٢٠٠١).
- فهرست برداری از منابع توریسم: فهرست برداری از منابع توریسم به منظور استفاده کسانی که علاقه مند به برنامه ریزی توریسم و توسعه آن هستند و به منظور دسـتیابی بـه اطلاعـات سـازمان دهی و ساختار بندی شده از پارامتر ها گسترش پیدا کرد. این فهرست برداری شامل منابع طبیعـی, توریسم و سایر زیرساخت ها, جمعیت شناسی, اماکن فرهنگی و تـاریخی و ... مـی باشـد. ثابـت شده است که توانایی جی.آی.اس در تلفیق, ذخیره و پردازش داده های مختلـف اعـم از کیفـی و کمی, مکانی و غیر مکانی و نمایان ساختن آنها بسیار مفید می باشد (باهیر و الیوت وایت،١٩٩٩).
فهرست برداری از منابع معمولاﹰ به شکل اطلاعات پایه ای برای سایر کاربرد ها نظیر برنامه ریزی توریسم و تناسب مکان١١ به کار می رود. ویلیامز١٢ و همکاران در سال ١٩٩۶ یک مطالعـه مـوردی در کلیوکوات١٣ کانادا انجام دادند که در آن مسئولین بخش های مختلف نقـشه هـایی بـه منظـور شناسایی مناطق با اهمیت برای کاربری های مختلف نظیر آبزی پروری, جنگلـداری, کـان کنـی و تفرج تهیه کردند. در مطالعه ای که در بریتیش کلمبیا صورت گرفت, چارچوب فهرست برداری از

Boyd ١ Butler ٢ Tarrant ٣ Porter ۴ Bahair ۵
Elliot-White ۶ McAdam ٧ Beedasy ٨ Whyatt ٩ Farsary ١٠
Location suitability ١١ Williams ١٢ Clayoquoat ١٣
١٣
منابع توریسم به منظور تأکید روی اشکال مختلف توسعه توریسم در این منطقه, به صـورت ثبـت سه نوع داده مختلف بیان شد: منابع توریسم, استفاده های توریسم و قابلیت های توریسم.
برنامه ریزی توریسم همگام با حفاظت از محیط زیست: این کاربرد با کـاربرد هـای فهرسـت برداری از منابع و تناسب مکان مرتبط است. جی.آی.اس می تواند به منظور شناسـایی منـاطق یـا پهنه هایی که باید از آسیب توسط توریسم یا هر نوع توسعه ای حفظ شود, به کـار رود. همچنـین این ابزار می تواند به منظور ارزیابی اثرا ت بالقوه توسعه توریـسم در محـیط طبیعـی بـه کـار رود (باهیر و الیوت وایت،١٩٩٩). گریب١ در ١٩٩١ بـه برنامـه ریـزی توریـسم در ذخیـره گـاه گـری راکس٢ در ویومینگ٣ آمریکا پرداخت. هدف او تهیه نقشه توسعه تفـرج عنـوان شـد کـه بـه طـور همزمان حفاظت محیط زیستی از ذخیره گاه را منجر می شود. (کارور۴،١٩٩۵) به تهیه نقشه منـاطق بکر به منظور تعیین این پهنه ها در انگلستان و در نتیجـه شناسـایی منـاطق دارای خطـر بـالقوه از توسعه تفرج پرداخت (فرسری و پاولیکس۵،٢٠٠٠).
تناسب و پایداری مکان با وجود تقاضاهای متناقض: این فاکتور به منظـور مـدیریت و کنتـرل توسعه توریسم با در نظر گـرفتن کـاربری هـای زمـین و فعالیـت هـای ناسـازگار و یـا متناسـب, زیرساختار های در دسترس, منابع طبیعی و در نتیجه مشخص کردن قابلیت ها و ظرفیت های یک منطقه به کار می رود. یک مورد کاملاﹰ مشهود این کاربرد, شناسایی پهنه های پایـدار بـرای توسـعه اکوتوریسم است. بوید و همکاران در سال ١٩٩۴ و بوید و بوتلر (١٩٩۶) یک روش شناسی بـرای شناسایی مناطق با توان بالقوه برای اکوتوریسم در انتـاریوی شـمالی کانـادا بیـان کردنـد. در ابتـدا فهرستی از منابع و لیستی از معیارهای لازم برای اکوتوریسم تهیه شد. در مرحلـه بعـد, از تکنیـک های جی.آی.اس برای سنجش رتبه بندی پهنه های مختلف بر طبق معیار های مورد نظـر اسـتفاده شد. و در نتیجه پهنه هایی با بهترین پتانسیل برای اکوتوریسم شناسایی گردید.
پایش و کنترل فعالیت های توریسم: جی.آی.اس همچنین برای پـایش و کنتـرل فعالیـت هـای گردشگری در طی زمان برای یک منطقه معین به کار می رود. بوتلر (١٩٩٣) بیان کرد کـه قابلیـت های تلفیق در جی.آی.اس, شناسایی و پایش شاخص ها را تسهیل می کند. به عـلاوه, اسـتفاده از تکنیک های تحلیلی جی.آی.اس امکان سنجش های پیچیده تری را که برای پایش توسـعه پایـدار نیاز است, فراهم می کند.

Gribb ١ Gray Rocks ٢ Wyoming ٣ Carver ۴
Farsari & Poulicos ۵
١۴
بررسی منابع نشان می دهد که توانایی بالقوه جی.آی.اس در شناسـایی شـاخص هـا و همچنـین اندازه گیری آنها در یک سیستم پایش که هدف آن کنترل توسعه بر مبنای اهـداف از پـیش تعیـین شده است, هنوز مورد استفاده قرار نگرفته است.
فراهم کردن اطلاعاتی درباره مکان های گردشگری بر روی شبکه اینترنـت: اطلاعـات نقـشه ای برای گردشگران در مورد مناطق مختلف بر روی شبکه اینترنت یا مراکز اطلاع رسانی گذاشـته می شود که یک کاربرد عمومی جی.آی.اس است.
شبیه سازی و تهیه مدل پیامد های مکانی یا تحلیل اثرات بصری: میلـر١ و همکـاران در سـال ١٩٩٣ بیان کردند که جی.آی.اس توانایی نمایش سه بعدی منطقه مورد نظر, همچنین شـبیه سـازی توسعه پیشنهاد شده و نمایش آن را در منطقه مورد نظر دارد. تحلیـل اثـرات بـصری بـرای برنامـه ریزی توریسم به ویژه در مورد محیط هایی با ارزش های بالای زیبایی شناختی بـسیار مفیـد مـی باشد. توریسم عمیقاﹰ به جذابیت منظر متکی است و در نتیجه جی.آی.اس برای ارزیابی پیشنهاد ها
گزینه ها ی موجود به کار می رود (باهیر و الیوت وایت،١٩٩٩ و بوتلر،١٩٩١).
تحلیل زمان- فضا در مورد گردشگر: دیتورست٢ در سال ١٩٩۵ بیان کرد کـه اهـداف تحلیـل زمان- فضا در مورد گردشگران درک رفتار آنان می باشد. به طور معمول, این مورد توسط تحلیـل تعداد گردشگر/ بازدیدکننده و خصوصیات اجتماعی- اقتصادی و جمعیت شناسی آنهـا کامـل مـی شود. جی.آی.اس می توانـد ابـزار قدرتمنـدی بـرای ایـن تحلیـل باشـد و درک بهتـری از رونـد گردشگران در یک منطقه یا پهنه مورد نظر در نظر گرفته شود. درک رفتار گردشـگر ممکـن اسـت منجر به مدیریت بهتر فعالیت ها و زیرساختار ها, حفاظت از محیط زیست و تقسیط منافع حاصل از توریسم نظیر دستاورد های اقتصادی گردد.
مشارکت جامعه: مونت٣ و موفرس۴ معتقد هستند کـه مفهـوم توسـعه پایـدار آگـاهی در مـورد اهمیت مشارکت جامعه در تهیه طرح های توسعه را افزایش داده است که ممکن است بـر جامعـه تأثیر بگذارد. به نظر می رسد که مشارکت جامعه برای تأیید میـزان کنتـرل افـراد محلـی در مـورد تصمیماتی که در طرح های توسعه گرفته می شود و برای افـزایش تعهـد لازم بـرای اجـرای ایـن تصمیمات, بسیار مهم و ضروری باشد. علاوه بر این, در برنامه ریزی توریـسم کـه سـازمان هـا و ارگان های مختلف را درگیر می کند, مشارکت گروه ها یا افراد با قوانین مختلف ضروری به نظـر

Miller ١ Dietvorst ٢ Munt ٣ Mowforth ۴
١۵
می رسد. با این وجود, اغلب بیان می شود که جـی.آی.اس معمـول, امکـان اسـتفاده کـاربر هـای چندگانه و همچنین تلفیق اولویت های متنوع برای ارزیابی را فراهم نمی کند و بنابراین باید برای دستیابی به روش هـا و ابـزار هـای ضـروری بـرای تـصمیم گیـری گروهـی گـسترش داده شـود (فرسری،٢٠٠١ به نقل از فیک١ و هال٢ ،٢٠٠٠; آرمسترانگ٣ ،١٩٩۴; کارور،١٩٩١).
- ـشتیبان تـصمیم گیـری: اگرچـه جـی.آی.اس خـودش یـک سـامانه ـشتیبان تـصمیم گیـری (دی.اس.اس۴) نیست, اما می تواند به عنوان یک دی.اس.اس با سایر کارکرد ها و کاربرد هایشان عمل کند و می تواند اطلاعات لازم را در اشکال مختلف نظیر جـدولی, نقـشه ای و ...بـه منظـور نمایش نتایج و در نتیجه پشیبانی تـصمیمات فـراهم کنـد. بیداسـی و ویـات در سـال ١٩٩٩ یـک دی.اس.اس با عنوان spaME به منظور حمایت از برنامه ریزی توریـسم در مـاریتیوس۵ توصـیف کرد. SpaME به منظور محاسبه همزمان تمام معیار ها و کمک به درک کاربر از مشکلات تـصمیم گیری همچنین بر هم کنش هایی که بین این معیار هـا در یـک محـیط زیـست پویـا وجـود دارد, طراحی شده است. اگرچه قابلیت های تحلیلی سیستم مبتنی بر جـی.آی.اس , کـاربرد مـدل هـای مناسب و تکنیک های ارزیابی چند عامله را بیشتر رواج داده است (فرسری،٢٠٠١).
١-٢-٣-۶- فواید جی.آی.اس در سیاست گذاری توریسم پایدار:
آرونوف۶ (١٩٩١) بیان کرد که پتانسیل جی.آی.اس در توسعه توریسم و مـدیریت آن هنـوز بـه طور کامل شناسایی نشده است و تمام توانایی های آنها مورد بهره برداری قرار نمی گیرد. در واقع تعداد قابل ملاحظه ای از کاربرد های ذکر شده در بالا برای تفرج گسترش یافته اند. یکی از دلایل این امر این است که این کاربرد ها بیشتر برای مدیریت محیط زیستی پارک های ملـی و جـذابیت های دیگر استفاده شده اند. جی.آی.اس به طور وسیعی برای مدیریت محیط زیست به کار رفته و به عنوان یک ابزار مطلوب به خاطر کاربردش در مواردی نظیر پایش, بهینه سازی استفاده از منابع و زون بندی فعالیت ها مورد توجه قرار گرفته است. اگرچه محیط زیست یـک فـاکتور اساسـی و پایه ای برای توسعه توریسم است, جی.آی.اس در مدیریت محیط زیستی در بخش توریسم رواج نیافته است. فایده نسبی دیگر فناوری جی.آی.اس, سازگاری آن با اضافه یا کـم کـردن لایـه هـای موضوعی است. در نتیجه به یک ابزار پویا برای برنامه ریزان تبدیل می شود و قابلیـت تطبیـق بـا

Feick Hall Armstrong
DSS : Decision Support Sys-- Mouritious Aronoff

١
٢
٣
۴
۵
۶
١۶
داده های جدید و همچنین ترجیحات متناسب با تغییر تقاضـای بازدیدکننـدگان در طـول زمـان را دارد (فرسری،٢٠٠١ به نقل از بیداسی و ویات،١٩٩٩).
١-٢-۴- سنجش از دور:
سنجش از دور را می توان فن شناسایی و تعیین مشخصه هـای پدیـده هـای محـیط زیـست بـر اساس داده هایی که از راه دور کسب می شوند دانست. در فرایند سنجش از دور دو مرحله کـاملاﹰ متمایز قابل تفکیک می باشند: تهیه داده و استخراج اطلاعات مفیـد و مـورد نظـر. در مرحلـه اول سنجنده هایی نظیر اسکنر های الکترواپتیکال و سنجنده های راداری مستقر بـر سـکو هـایی نظیـر هلی کوپتر, هواپیما و ماهواره که سـامانه هـای سـنجش از دور هـستند, انـرﮊی الکترومغناطیـسی بازتابشی و یا ساطع شده از پدیده ها را ثبت می نمایند. داده هـای مزبـور در مرحلـه دوم فراینـد ســنجش از دور مــورد ــردازش, تفــسیر یــا تجزیــه و تحلیــل قــرار مــی گیرنــد (مخــدوم و همکاران,١٣٨٠).
١-٢-۵- ارتباط سنجش از دور و جی.آی.اس:
تمامی مطالعات و تجزیه و تحلیل ها در منابع طبیعی برپایه و اساس اطلاعات محیطی اسـتوارند. از آنجایی که این مطالعات به طور فزاینده ای با استفاده از سامانه های اطلاعات جغرافیایی انجـام می شوند و بخش مهمی از اطلاعات مورد نیاز نیز از طریق عملیات دورسنجی کسب مـی شـوند, این دو فن آوری قرابت زیادی با یکدیگر یافته اند. در واقع سنجش از دور به عنـوان منبـع تـأمین بسیاری از داده های مورد نیاز و جی.آی.اس به عنوان سامانه ای که عمدتاﹰ مدیریت, تحلیل و ارائه مجدد را بر عهده دارند, ارتباط تنگاتنگی پیدا نموده اند. ماهیت رقومی داده های سنجش از دوری و اطلاعات حاصله از آنها که قابلیت ورود مستقیم آنها به سامانه های اطلاعات جغرافیایی را میسر ساخته است, این ارتباط را تسهیل نمـوده اسـت. ضـرورت بـه کـار گیـری داده هـای بهنگـام در مطالعات و برنامه ریزی ها و امکاناتی که سنجش از دور در این ارتباط فراهم می سازد, پیوند این دو فن آوری را مستحکم تر می نماید (مخدوم و همکاران,١٣٨٠).
١٧
فصل دوم مروری بر مطالعات انجام شده
١٨
٢-١- مرور منابع:
انجام مطالعات آمایش سرزمین در ایران به سال های ۶٢-١٣۶١ بر می گردد. با توجـه بـه اینکـه ارزیابی توان اکولوﮊیکی سرزمین نقش اساسی در فرایند آمایش سرزمین دارد, به کـار گیـری ایـن فرایند با تأکید بر ارزیابی توان اکولوﮊیکی کاربری های مختلف به انجـام رسـیده اسـت. در سـال ١٣٧٢ آمایش سرزمین شش زیر حوزه جنگلی استان فارس توسط دکتـر مخـدوم بـه انجـام رسـید (کریمی,١٣٨٢). علاوه بر این پژوهش هایی به منظور ارزیابی سرزمین برای کاربری های گوناگون و همچنین اولویت بندی کاربری ها و انجام آمایش سرزمین در مراکز دانـشگاهی بـا روش دسـتی انجام شده است که از جمله آنها می توان به موارد زیر اشاره نمود:
ارزیابی توان اکولوﮊیک منطقه امن کنتـال جهـت کـاربری هـای حفـاظتی, تفرجـی و تفریحـی (مهرپور,١٣٧٧)
بررسی توان و توسعه پایدار اکوتوریسم استان گلستان (نیـک نهـاد,١٣٨٠), کـه در طـی تحقیـق خود با شناسایی منابع و جاذبه های موجود در این استان, عمده ترین آنها را با تفضیل بیشتر مورد بررسی قرار داد و با توجه به نتایج حاصله, محور هـا و زمینـه هـای عمـده اکوتوریـسم اسـتان را مشخص نمود.
آمایش سرزمین منطقه حفاظت شده ارسباران (سرهنگ زاده,١٣٨١).
استفاده از جی.آی.اس در ایران از قدمت چندانی بر خوردار نیست. در ایران اولـین کـاربرد ایـن فن ابزار, ارزیابی سرزمین در قالب ارزیابی توان اکولـوﮊیکی ناحیـه شـهر مجلـسی بـرای توسـعه شهری, صنعتی انجام شد. از آن زمان تاکنون از جی.آی.اس در مطالعات استفاده ازسـرزمین بـدین شرح کمک گرفته شده است:
آمایش سـرزمین حـوزه آبخیـز کـارون ٢و٣ بـا سـامانه هـای اطلاعـات جغرافیـایی (مخـدوم و همکاران,١٣٨٠)
آمایش سرزمین حوزه آبخیز دادقان تفرش با استفاده از جی.آی.اس (مخدوم و همکـاران , ١٣٨٠ به نقل از محفوظی,١٣٧٨)
برنامه ریزی توسعه آتی جزیره قشم در چارچوب آمایش سرزمین (پورابراهیم,١٣٨٢)
مکانیـابی عرصـه هـای مناسـب احـداث صـنعت در اسـتان قـم بـا اسـتفاده از جـی.آی.اس (کریمی,١٣٨٢)
١٩
ارزیابی توان اکولوﮊیکی حاشیه شهر تهران جهت توسعه شهری با بهـره گیـری از جـی.آی.اس (سیاح,١٣٨١)
ارزیابی تـوان اکولـوﮊیکی مبنـای آمـایش سـرزمین اطـراف فـولاد مبارکـه و شـهر مجلـسی بـا جی.آی.اس, دراین طرح توان اکولوﮊیک ناحیه برای کاربری های کشاورزی, حفاظت, توریـسم و توسعه صنعتی در مقیاس ١٠٠٠٠٠:١ ارزیابی گردید که نتیجـه کـار بـرای اجـرا در اختیـار وزارت مسکن و شهرسازی قرار گرفت (مخدوم,١٣٧٨).
در زمینه سابقه انجام تحقیق در منطقه مورد نظر می توان به موارد زیر اشاره کرد:
مرکز مطالعات مسکن و شهرسازی در سال ١٣۶٩ در تحقیقی با عنوان طرح منطقـه ای گـیلان و مازندران به ارزیابی توان محیط زیست منطقه برای کاربری توسعه شـهری, صـنعتی و روسـتایی و کاربری توریسم در حد کلان برای مرحله اول این طرح پرداخت. در این ارزیابی از آخـرین روش های معمول در ایران (مخدوم,١٣۶۶) استفاده شده که خود از روش های تجزیه و تحلیل سیستمی (بازینسکی,١٩٨۵) نشأت گرفته است. برای این بررسی که در فاز اول مطالعات طـرح و بـا نقـشه های پایه با مقیاس ٢۵٠٠٠٠:١ انجام پذیرفت, پارامتر های زیر در بخـش شناسـایی منـابع از میـان منابع اکولوﮊیکی در نظر گرفته شدند:
الف- منابع فیزیکی :- اقلیم (در حد کلان)
منابع آبی (در حد کلان)
شکل زمین (در صد شیب و ارتفاع از سطح دریا)
زمین شناسی (مبدأ و تشکیل سنگها و زلزله خیزی)
ب- منابع بیولوﮊیکی:- تیپ های گیاهی
بعد از فرایند و تحلیل و جمع بندی داده ها و کد گذاری اکوسیستم هـای خـرد, ارزیـابی تـوان محیط زیست منطقه برای کاربری های مذکور از مقایسه موجودی منطقه (ویژگی های واحد هـای زیست محیطی) با مدل های اکولوﮊیکی کاربری ها به عمل آمد.
طبق بررسی های انجام یافته در مقیاس ٢۵٠٠٠٠:١, ١۶٧ واحد زیست محیطی به وجود آمـد کـه برخی از واحد ها در سراسر منطقه پراکنده و تکرار شده اند و همچنـین تعـدادی از واحـد هـا در ارتفاعات متفاوت نیز تکرار شدند. وقوع چنین پدیـده ای بـه خـاطر کـلان بـودن بررسـی, یعنـی کوچکی مقیاس نقشه ها و اطلاعات به کار گرفته شده می باشد. در نتیجه بیان شد که در صـورت
٢٠
بررسی با مقیاس بزرگتر و وسعت اطلاعات منابع شناسایی شده, از تکرار واحد ها کاسـته شـده و تعداد واحد های زیست محیطی بیشتر خواهد شد.
نتایج حاصل از این بررسی در مورد کاربری توریسم حاکی از آن است که سرزمین های با تـوان طبقه ١ برای توریسم در سراسر گیلان و مازندران وسعت کمتری را نسبت بـه سـرزمین هـای بـا توان طبقه ٢ دارند. در گیلان وسعت سرزمین های طبقه ١ و ٢ تقریباﹰ برابرند. سـطح اشـغال شـده توسط سرزمین های با توان طبقه ١ و ٢ در مازندران بیشتر است. سرزمین های بـا تـوان طبقـه ١ برای توریسم چه مازندران و چه در گیلان اغلب در کناره های سـاحلی و حاشـیه خلـیج گرگـان واقع شده اند. سرزمین های با توان طبقه ٢ برای ایـن کـاربری در منطقـه مـورد بررسـی بـه طـور پراکنده در کرانه های ساحلی, نواحی جلگه ای و نواحی کوهستانی واقع شده اند. سرزمین های با توان طبقه ٣ برای توریسم بیشترین وسعت را در منطقه دارند.
در نهایت بیان شد که منطقه گیلان و مازندران با وجود دارا بودن جاذبه های فراوان اکولـوﮊیکی به خاطر آسیب پذیر بودن اکوسیستم های آن چندان مهیای توسعه به استثنای سرزمین های با توان طبقه ١ و ٢ برای کاربری های توسعه شهری, صنعتی و روستایی و همچنین توریسم نیست. نتیجه گیری های به دست آمده فقط در مقیاس مورد بررسی ٢۵٠٠٠٠:١ تأیید شد و پیـشنهاد گردیـد کـه در صورت بررسی با مقیاس بزرگتر این امکان وجود دارد که سرزمین های بیشتری با توان طبقه ١ و ٢ برای توریسم در منطقه به ویژه نوار ساحلی و همچنین در نواحی جلگه ای و کوهستانی پیـدا شوند(مخدوم, ١٣۶٩).
- حسین پور (١٣٧۴) در تحقیق خود با هدف شناسایی و معرفی تفرجگـاه هـای دارای تـوان در منطقه شرق گیلان و با استفاده از نتایج حاصـل از طـرح منطقـه ای گـیلان و مازنـدران, بـا روش بررسی میدانی به تکمیل پرسشنامه در تفرجگاه های موجود پرداخت.
٢١
- کاربرد های جی.آی.اس در تصمیم گیری توسعه اکوتوریسم در منطقه پیرل١ آفریقا:
این مطالعه کاربرد جی.آی.اس و چـارچوب تـصمیم گیـری چنـد عاملـه٢ را در رتبـه بنـدی و اولویت بندی پارک های ملی اوگاندا برای توسعه اکوتوریسم نشان می دهد. بـه بیـان دیگـر, در این تحقیق فرایند شناسایی چهار پارک ملی با ارزش تر بر اساس اهداف و معیار های مورد نظـر با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی و چارچوب تصمیم گیری چند عامله حاصل می شـود. در واقع هدف اصلی این مطالعه, رتبه بندی پارک های ملی اوگاندا بر اساس چهار هدف اصـلی و ده معیار می باشد.
معیار هااهداف

١- میزان توانایی حفاظت از پارک از توسعه کاربری زمین/ پوشش زمین. * ١- توانایی مدیریت حیات وحش ٢- توانایی موجود برای حفاظت پارک
٣- اندازه پارک* ٢- ارزش بوم شناختی
۴- تعداد گونه های موجود
۵- حضور گونه های در معرض خطر
۶- تیپ (نوع) ارزش پارک برای زیستگاه حیات وحش
٧- تناسب خاک برای کشاورزی و ساخت و ساز** ٣- حساسیت پذیری به تجاوز
٨- نزدیکی به جاده های اصلی و شهرک هاو تخریب
٩-تعداد بازدیدکنندگان در سال۴- بازده تولید
١٠- ورودیه
** به حداقل رساندن هدف* به حداکثر رساندن هدف
در واقع معیار ها برای شناسایی مناسـبترین پـارک هـای ملـی از جملـه پـارک هـایی کـه دارای بیشترین تعداد گونه, قابلیت مدیریت حیات وحش, گونه های در معرض خطر و توانـایی جـذب بیشتر توریست هستند و همچنین پارک هایی که حساسیت پذیری کمتری برای تجاوز و تخریـب برای دهه آینده دارند, مورد نیاز می باشد. با چنین معیار هایی تصمیم گیران می توانند اولویـت در سرمایه گذاری هایشان را به پارک های ملی ارزشمند اختصاص دهند.
صنعت توریسم اوگاندا, تنوع زیستی این کشور را نشان می دهد. به منظور حمایـت و مـدیریت مؤثر از منابع طبیعی این کشور بر اساس اصول پایدار, سازمان پارک هـای ملـی اوگانـدا در سـال

Pearl ١ MCDM: Multiple Criteria Decision Making ٢
٢٢
١٩۵٢ تأسیس شد که ده پارک ملی را مدیریت می کند. هر کدام از این پارک ها منحصر به فردنـد و یک تجربه متفاوت را به گردشگران عرضه می کنند.
به منظور اولویت بندی پارک ها, داده های فضایی شامل توپوگرافی, کاربری زمین, هیدرولوﮊی, توزیع جمعیت, ارتفاع, تصاویر ماهواره ای, داده های هواشناسی و توزیع گونه های بوم شـناختی

— -فایل مقاله رایگان ریسرچ - تحقیق - مقاله -501)

4933950102235مرحله 1
00مرحله 1

 برای دانلود فایل کامل به سایت منبع مراجعه کنید  : omidfile.com

یا برای دیدن قسمت های دیگر این موضوع در سایت ما کلمه کلیدی را وارد کنید :

 

23914098064500
4863465116205مرحله 2
00مرحله 2
934720116205تعیین مدل ریاضی مناسب
00تعیین مدل ریاضی مناسب
8001005651500
244157422098000
4933950179705مرحله 3
00مرحله 3
934720187960گردآوری دادههای گزینهها جهت حل مدل
00گردآوری دادههای گزینهها جهت حل مدل
80010012001500
24415742984500
80010019240500
4863465110490مرحله 4
00مرحله 4
87439510795نوشتن الگوریتم ژنتیک مناسب و وارد کردن دادههای گزینهها در آن
00نوشتن الگوریتم ژنتیک مناسب و وارد کردن دادههای گزینهها در آن

239140910033000
498411576835مرحله 5
00مرحله 5
114363585090اجرای مدل
00اجرای مدل
780415-63500
239140913716000

87439595250نتیجهگیری و تحلیل گزارش
00نتیجهگیری و تحلیل گزارش
4984115175895مرحله 6
00مرحله 6
7804153810000

شکل 1-1 : مراحل اجرای پژوهش
فصل دومبررسی پیشینه پژوهش
2-1- مقدمهشناخت مبانی نظری و ادبیات مربوط به موضوع مکانیابی و تناسب هر کدام از روشهای مکانیابی برای بکارگیری در مورد سیستمهای خدماتی یا عملیاتی و همچنین بررسی اجمالی پژوهشهایی که در ارتباط تنگاتنگ با موضوع مکانیابی سیستمهای خدماتی انجام گرفته است و نیز بکارگیری نرم افزار مناسب جهت کسب یافتههای دقیق باعث میشود تا پژوهش از چارچوب و بنیان قویتری برخوردار شود. بنابراین در این فصل تلاش میشود تا در حد امکان مبانی نظری مبحث مورد توجه قرار گیرد. بدین منظور در این فصل ابتدا مبانی و نظریههای مربوط به مکانیابی بیان گردیده، سپس به تشریح کامل نظریات، مدلها و سوابق پژوهشی مساله حداکثر پوشش پرداخته و پس از آن به توضیح و تفسیر الگوریتم ژنتیک به عنوان روش بکار گرفته شده جهت حل مدل مساله خواهیم پرداخت و درنهایت به سوابق پژوهشهای مشابه پژوهش حاضراشاره خواهیم داشت.
دراین فصل ادبیات موضوعی در سه بخش زیر ارایه میگردد :
مکانیابی 2- مدلهای مساله حداکثر پوشش 3- الگوریتم ژنتیک
2-2- مکانیابیمکانگزینی صنعتی از جمله مباحثی است که از گذشتههای دور ذهن جغرافیدانان را به خود معطوف داشته است. ولی بیش از آنان بیشترین رسالت را اقتصاد دانان در تکمیل تئوریهای مکانگزینی به عهده داشتهاند اما با توجه به اینکه، استخراج الگوهای مقیاس و درک تفاوتها و تشابهات موضوع اصلی علم جغرافیاست، مکانگزینی صنعتی نیز در دستور کار علم جغرافیا قرار میگیرد.
منظور از تئوریهای مکانگزینی، ارایه کلیه اصولی است که به موجب آن فعالیتهای صنعتی، مکان بهتر خود را که منطبق با حداکثر سود است تعیین میکند.
2-2-1- دیدگاههای مطرح در مکانیابی صنایعدیدگاههای کلاسیک نویندر این دیدگاه که از آن بعنوان اندیشه حداقلسازی هزینه نیز یاد میشود، مکانیابی بهینه صنایع صرفاً تحت تاثیر عوامل مشخص و قراردادی، نظیر دسترسی به مواد اولیه، نیروی کار، بازار و ... قرار دارد. این عوامل و دیگر عوامل تولید لزوماً در یک نقطه متمرکز نبوده و جدایی فضایی آنها مستلزم پیمودن مسافت و صرف هزینه است.
براساس این دیدگاه مطالعه درباره مکانیابی صنایع در قالب اقتصاد خرد و بمنظور تعیین محل دقیق صنایع بر مبنای هزینه و منفعت مطرح است. این نگرش غالباً به هدفهای بخش خصوصی توجه دارد که همواره با هدفهای اجتماعی، سیاسی و عدالت اجتماعی نمیتواند همخوانی داشته باشد در صورت پیاده شدن فروض کلاسیک نوین تمرکز صنایع فقط در یک یا چند شهر یک کشور صورت خواهد گرفت که گرچه از دید بخش خصوصی منطقی میباشد ولی طبیعتاً هزینههای زیادی را بر اجتماع تحمیل خواهد کرد.
دیدگاه رفتاریرفتارگرایی مکتبی استقراری در روانشناسی است که مدعی تبیین تمامی حیات روانی از طریق قوانین تعامل میان انسان و محیط است. این روش در دهه هفتاد پاسخی بود به انتقادهایی که از بعضی جنبههای تحلیل فضا میشد.
دیدگاه رفتارگرایی یک نوع رهایی از وابستگی شدید به نظرهایی بود که بر پایه انسان اقتصادی از محیط او اثر میپذیرد. رفتارگرایان بجای آنکه درصدد تغییر انسان باشند، دگرگونی محیط را پیشنهاد میکنند. آنها معتقدند این عوامل خارجی است که انسان را از هر جهت تحت کنترل قرار میدهد. از جمله کارهای آنان، تشخیص عوامل ذهنی مهمی است که در تاسیس و ادامه حیات موسسات اقتصادی موثر میباشند و از جمله ویژگیهای شاخص آن، جایگزینی رفتار رضایتبخش بجای رفتار بهینه میباشد که رضایت فرد را بجای بهینه شدن یا بیشینه شدن در نظر میگیرد. در اینگونه از رفتار، معیار ممکن است شخصی و یا غیر اقتصادی باشد.
آلن پرو که از سردمداران این نگرش است اعتقاد دارد که تصمیمات مکانیابی در شرایط گوناگون به لحاظ دانش، اطلاعات و توانایی انسانها در بکارگیری این اطلاعات اتخاذ میگردد. وی ماتریس رفتاری را بعنوان ایده جایگزین انسان اقتصادگرا در تحلیل و فهم مسایل واقعی مکانیابی ارایه مینماید. در این ماتریس تصمیمگیریها تابعی از دو بردار میباشند، یکی کمیت و کیفیت اطلاعات دریافتی و دیگری قابلیت استفاده فرد یا گروه از این اطلاعات.
دیدگاه ساختاریبروز بحران اقتصادی در سطح جهان و پیامدهای مترتب بر بخش صنعت لزوم دیدگاه دیگری را در مطالعات صنعتی اقتضا نمود. دیدگاهی که در آن مسایل واحدهای صنعتی را در چارچوب نظام یک کشور تعیین میکند.
براساس این دیدگاه که نزدیکی خاصی با نگرش سیستمی دارد. پدیدههای گوناگون فضای زندگی را نمیتوان به صورت جداگانه و مستقل از یکدیگر مطالعه کرد بلکه هر پدیدهای جزیی از کل یک ساختار است و تنها در درون این ساختار میتوان آن را تحلیل کرد.
در مکانیابی صنعتی، دیدگاه ساختاری توجه خود را به اقتصاد سیاسی و تاثیر آن بر روی مکانیابی متمرکز میکند زیرا فضا توسط اقتصاد سیاسی تعیین مییابد و عقلایی بودن خود را از آن میگیرد بدون تردید این قبیل ساختهای فضایی بر اقتصاد سیاسی کشور اثر بازخوردی دارند.
این سه نگرش را میتوان در قالب یک نگرش فراگیر سیستمی مورد توجه قرار داد. بدین معنی که تحلیل فضای صنعتی بر مبنای نگرش رفتاری ولی در قالب روشهای کلاسیک نوین و شاخصهای مربوط انجام میگیرد و سپس با در نظر گرفتن معیارهای کلی و ویژگیهای کلی ساختار حکم نهایی استخراج میگردد (عزیزی،1388).2-2-2- تئوریهای مکانیابیمسأله مکان‌یابی، در سطوح استراتژیک تصمیم‌گیری بوده و اهمیت اساسی در موفقیت آن دارد.مکان مناسب نقش مهمی در رقابت‌پذیری یک شرکت در بازار داشته و باید به گونه‌ای انتخاب شود که باعث دستیابی به مزایای رقابتی و استراتژیک در مقایسه با سایر رقبا شود. پیشینه نظری مکان‌یابی تسهیلات به خوبی توسعه یافته است. از زمانی که‌ مسأله کلاسیک وبر فرمول‌بندی شده است تاکنون نظریه مکان‌یابی بخش فعالی از پژوهشهای را، مخصوصا در 30 سال گذشته به خود اختصاص داده است. در حال حاضر، مکان‌یابی تسهیلات می‌تواند به صورت بدنه بزرگی از دانش، مدل‌های متنوع، متدولوژی‌ها و تکنیک‌های حل مختلف در زمینه‌های مختلفی از جمله مهندسی صنایع، پژوهش در عملیات، مدیریت عملیات، اقتصاد شهری و علوم سیاسی دیده شود (پرتوی، 2006).
در سال‌های اخیر، تعدادی از محققین مخصوصا افرادی که در زمینه مسایل کاربردی‌ به پژوهش می‌پردازند به توسعه مسایل پایه موجود به صورت چند هدفه و بررسی آنها در این حالت پرداخته‌اند. به طور سنتی این مدل‌ها تقریبا فقط از دیدگاه‌ خصوصیات مکان، تصمیمات مربوط به جایابی را اتخاذ می‌نمایند. بررسی دقیق و گسترده‌ نرخ دستمزد، هزینه مواد و تجهیزات، هزینه‌های حمل‌ونقل و مالیات بسیار رایج می‌باشند. علاوه بر این برخی محققین مباحث کیفی مشخصی از جمله وضعیت جامعه، دسترسی به‌ نیروی کار، وجود اتحادیه‌های کارگری، مشخصات فرهنگی، کیفیت مدارس و عواملی از این دست را نیز در نظر گرفته‌اند. در سال‌های اخیر برخی از محققین این موضوع را مورد توجه قرار داده‌اند که چگونه عوامل مؤثر بر مکان‌یابی هنگامی که مسأله در مقیاس‌ بین المللی مورد بررسی قرار می‌گیرد، پیچیده‌تر می‌شوند. برخی از محققین‌ چارچوبی استراتژیک که هم معیارهای داخلی و هم معیارهای خارجی را در بر می‌گیرد، پیشنهاد داده‌اند. اما چارچوب آنها صرفا بر مبنای قضاوت کیفی بوده و نه بر مبنای تحلیل ریاضی و سیستم پشتیبانی تصمیم‌گیری (یزدانشناس و فرقانی ، 1386). تئوریهای اصلی مکانیابی در جدول 2-1 آورده شده است :
جدول 2-1 : تئوریهای اصلی مکانیابی
نظریه سال ایده اصلی
شافل
(مدل جاذبه) 1878 P,D بیانگر مسافت و جمعیت میباشد.
Mij=PiPjDij2لانهارد 1882 حداقل سازی مجموع هزینه های حمل و نقل
آلفرد وبر 1909 حداقل سازی هزینه ها با توجه به عوامل حمل و نقل و نیروی کار و تجمع گرایی صنعتی
تئوری کریستالر 1920 توجه به عامل تقاضا و مسافت مشخصی برای مصرف کنندگان به میزان تمایل آنان
اسمیت 1927 با استفاده از خطوط هم هزینه ، منحنی هزینه و منحنی درآمد مکان بهینه را تعیین نمود
پالاندر 1935 رابطه بین هزینه حمل و نقل و بعد مسافت را مورد توجه قرار داد. به تفاوت نرخ حمل و نقل هم توجه کرد
ادگار هوور 1937 رابطه میان قیمت و میزان دسترسی به بازار را مورد توجه قرار داد
رنر 1947 دسته بندی صنایع بر اساس میزان اهمیت هر یک از عوامل – دسته بندی صنایع بر اساس ضابطه های مکان یابی
آگوشت لوچ 1940 توجه به عامل تقاضا و تاثیر آن در مکان یابی
شادونت 1954 توجه به سه عامل توزیع جمعیت/ عرضه نیروی کار/ مواد اولیه در مکان یابی صنایع
هیچکاک 1955 حداقل سازی هزینه حمل و نقل در شرایطی که چندین بازار وجود دارد
گرینهات 1956 مکان یابی در نقطه ای که منحنی های هزینه و درآمد بیشترین فاصله را از یکدیگر دارند
والتر ایزارد 1967 توجه به تمایلات منطقی در مکان یابی صنایع با بررسی و تشریح ویژگی های صنایع
راوسترون 1968 توجه به سه بعد محدودیت طبیعی / اقتصادی / توانایی کاربرد اطلاعات
پرو 1977 توجه به دو مقوله میزان کیفیت دسترسی به اطلاعات و توانایی کاربرد اطلاعات
ویلسون 1977 توجه به عوامل رقابتی و استراتژیک در مکان یابی صنایع
روستو 1980 توجه به چرخه تولید و ارتباط آن با اهمیت هر یک از عوامل
وبر 1984 توجه به تاثیر مقوله عدم اطمینان در مکان یابی صنایع
2-2-3- مدلهای مکانیابی38646102840990(2-1)
(
00(2-1)
(
بطور کلی مدلهای محاسباتی، از متغیرها، ثابتهای عددی و الگوریتمها و با روشهای محاسبه تشکیل شدهاند سادهترین مدلها در جغرافیای اقتصادی، مدلهای مربوط به محاسبه تعیین مکان بهینه در چارچوب نظریهای حداقل هزینه هستند. چنانچه در فرایند تولید تنها دو عامل سرمایه (c) و نیروی کار (l) مشارکت داشته باشند و مقادیر مورد نیاز از هر یک از ملزومات تولید و هزینههای دریافت هرواحد از این عوامل به ترتیب (Uc) و (Ul) و (QL) و (Qc) در نظر گرفته شوند در این نوع صورت مدل محاسباتی (2-1) صادق خواهد بود :
TC = Qc.Uc + Ql.Ul
Qc : هزینه دستمزد هر واحد نیروی کار
QL : سرمایه
Uc : هزینه دریافت هر واحد نیروی کار
Ul : هزینه دریافت هر واحد سرمایه
بدین ترتیب مکان بهینه با توجه به تنوع مکانهای جایگزین و ترکیب متنوع عوامل تولید، مکانی خواهد بود که در آن براساس مدل محاسباتی ذکر شده هزینههای کلی با حداقل میزان ممکن برآورد گردد. مدلها همواره جنبه محاسباتی ندارند بلکه در مواردی به صورت شماتیک نیز نشان داده میشود.
51435838200ستادهها
00ستادهها
4739005838200داده ها
00داده ها
نمایش شماتیک مدل حداقل هزینه با توجه به دادهها و ملزومات و متغیرها مطابق شکل 2-1 است :
3441065130810Q
00Q
152908015875001879600393700TC
00TC
4613275287020پارامترها QL,QC
متغیرها Uc,Ul
00پارامترها QL,QC
متغیرها Uc,Ul

-138430304800مکان حداقل هزینه
00مکان حداقل هزینه
3441065116840U
00U

1209040360680شکل 2-1 : نمایش شماتیک مدل حداقل هزینه
00شکل 2-1 : نمایش شماتیک مدل حداقل هزینه

نمونه دیگر مدلهای ساده مکانیابی، مدل اسمیت در ارتباط با تعیین وزن و تراکم صنایع است. براساس این مدل (مدل 2-2) وزن هر صنعت در هر ناحیه رابطه مستقیم با میزان دسترسی به نیروی (L) و اندازه بازار محلی (M) دارد.
3964305-144780(2-2)
00(2-2)
X = a + bL + cm
X: وزن و یا تراکم صنعتی در یک ناحیه L: شاخص دسترسی به نیروی کار
a,b,c : ضرایب ثابت m : شاخص اندازه بازار محلی
اساس این مدل همبستگی چند متغیره است که با توجه به اندازه ضرایب a,b,c مناسبترین خط همبستگی بگونهای که بیشترین نقاط و مشاهدات را دربرگیرند و کمترین باقی مانده را عرضه دارد ترسیم میشود (عزیزی،1388).
2-2-3-1- انواع مدلهای ریاضی مکانیابیانواع مدلهای ریاضی مکانیابی در جدول 2-2 آورده شده است :
جدول 2-2 : مدلهای ریاضی مکانیابی
مدل ریاضی حالت مدل نوع تابع کاربرد ویژه
ارزشدهی به عوامل کیفی ایستاتیک/کیفی/غیرخطی حداکثر کردن ارزش مکانیابی طرح و پروژههای ملی
برنامهریزی عدد صحیح (تخصیص) ایستاتیک / کمی حداقل کردن هزینه حمل و نقل هنگامی که محل استقرار تجهیزات مکانهای مشخصی هستند و ارتباط فقط بین وسایل جدید و تسهیلات موجود برقرار است بکار میرود همچنین جانمایی کالا در انبار
مکانیابی با حداقل هزینه ایستاتیک/کمی
/قطعی حداقل کردن هزینه کل اگر علاوه بر تعیین محل تسهیلات لازم را نیز بخواهیم تعیین کنیم این مدل کاربرد دارد
مدل افرویسمن وری استاتیک/کمی
/قطعی حداقل کردن هزینه کل وقتی بخواهیم مدل غلاوه بر تعیین محل وسایل، تعداد بهینه لازم را نیز تعیین کند.
مدل پوشش دادن استاتیک/کمی
/قطعی حداقل کردن هزینه استقرار احداث مراکز ایمنی و آتشنشانی، مراکز درمانی و پلیس،بانک از کاربردهای این مدلها میباشند.
تخصیص مضاعف استاتیک / کمی/ قطعی حداقل کردن هزینه کل وقتی علاوه بر ارتباط تسهیلات جدید و قدیم بین خود تسهبلات جدید هم ارتباط وجود دارد بیشتر جابجایی وسایل و تجهیزات درون کارخانهای بکار میرود
مدلهای جاذبه استاتیک/کمی
/قطعی حداکثر کردن ارزش جهت مکانیابی خردهفروشی با توجه به نواحی مسکونی و مراکز خرید کاربرد دارد.
از کاربردهای مهم آن در برنامهریزی حمل و نقل است.
مدلهای احتمالی استاتیک/کمی
/احتمالی حداقل کردن هزینه کل برای حل مسایل مکانیابی طرح با ظرفیت محدود و نامحدود با در نظر گرفتن تقاضای احتمالی بکار میرود
برنامهریزی آرمانی استاتیک/کمی/
قطعی هر نوع تابع هدف خاص عملکرد چندگانه و چندبعدی یک واحد عملیاتی و وجود اهداف متعدد و گاه متعارض
مدل تک واحدی استاتیک/کمی
/قطعی/غیرخطی حداقل کردن هزینه حمل و نقل برای جایابی طرحهای منطقهای، انبارها و وسایل و هدف آنها تعیین محل یک تسهیل است.
چند تجهیزاتی استاتیک/کمی/
قطعی/غیرخطی حداقل کردن هزینه حمل و نقل برای جایابی همزمان چند تسهیل بکار میرود
چند وسیله همشکل استاتیک/کمی
/قطعی/ غیرخطی حداقل کردن هزینه کل جایتبی تسهیل بین تسهیات موجود
مدلهای پویا پویا/کمی/قطعی
/احتمالی حداقل هزینه برنامهریزی در دورههای مختلف با شرایط متغیر
روش کمینه کردن ایستا/کمی/قطعی
/غیرخطی حداقل کردن حداکثر هزینه تعیین مکان تسهیلات درون شهری مثل مراکز اورژانس، آتش نشانی، پلیس و پمپ بنزین
روش بیشینه کردن ایستا/کمی/قطعی/غیرخطی بیشینه کردن کمیت مسافت شهرکسازی و ایجاد صنایع بزرگ در مناطق زلزلهخیز و آتش نشانی، تعیین محل دفن زبالههای شهری تعیین محل دفن زبالههای هستهای و ...
2-3- مکانیابی با استفاده از مدل پوششمکان تسهیلات یکی از اجزای مهم برنامهریزی استراتژیک برای طیف وسیعی از سازمانهای دولتی و خصوصی است (اون و داسکین، 1998). از این رو در نظر گرفتن معیارهای زیادی مانند هزینه یا مسافت از نقاط تقاضا لازم است. مدل های زیادی به منظور کمک به اتخاذ تصمیم در این حوزه ایجاد شدهاند.
یکی از مشهورترین مدل ها در میان مدل های مکانیابی تسهیلات مدل مساله پوشش است. درحالیکه مدل های پوشش مدلهای جدیدی نیستند اما همواره توجه زیادی از طرف محققان را به خود جلب کردهاند. که دلیل این امر قابلیت بکارگیری آنها در دنیای واقعی خصوصا برای تسهیلات خدماتی و اورژانسی است. در بعضی مسائل پوشش، تقاضای مشتری باید با حداقل یک تسهیل در یک فاصلهی مشخص (نه لزوماً نزدیکترین فاصله) پاسخ گفته شود. در بیشتر مسائل پوشش مشتریان تعیین تسهیل برای ارایهی خدمت به مشتریان بستگی به مسافت بین مشتری و تسهیلات خواهد بود. مشتری میتواند از هر تسهیلی که فاصلهی آن با مشتری برابر یا کمتر از عدد مشخصی باشد خدمت دریافت کند. این عدد از پیش تعیین شدهی مهم فاصلهی پوشش یا شعاع پوشش نامیده میشود (فلاح، نعیمی صدیقو اصلانزاده، 2009). بنابراین مفهوم پوشش روشی برای رسیدن به رضایت است، نه رسیدن به بهترین جواب. مسائل زیادی همچون تعیین تعداد و مکان مدارس دولتی، ایستگاههای پلیس، کتابخانهها، بیمارستانها، ساختمانهای عمومی، ادارات پست، پارکها، مکانهای نصب رادار، شعبات بانک، مراکز خرید و ... میتواند تحت عنوان یک مسالهی پوشش فرموله شود (فرانسیس و وایت،1974).
برخی، جایارمن و شیلینگ در سال 1993 مدلهایی که از مفهوم پوشش استفاده میکنند را در دو گروه دستهبندی کردهاند : 1) مسائل پوشش مجموعه (SCP) در مسائلی که پوشش مورد نیاز است و 2) مسالهی مکانیابی حداکثر پوشش (MCLP) هنگامی که پوشش بهینه میشود.
کلاستورین در سال 1979 تعیین کرد که چگونه MCLP میتواند تحت عنوان یک مسالهی تخصیص عمومی (GAP) فرموله شود، تا بتواند حداکثر تعداد نقاط تقاضای پوشش داده شده را بیابد. اولین مدل احتمالی جایابی حداکثر پوشش مورد انتظار توسط داسکین در سال 1983 ارایه شد. در این مدل هدف ماکزیمم کردن پوشش مورد انتظار با در نظر گرفتن احتمال مشغول بودن مراکز خدمتدهی به علت تقاضای زیاد بود. هوگان و روله در سال 1989نوع احتمالی دیگری از MCLP را ارایه کردند و آن را مساله مکانیابی با حداکثر دسترسی (MALP) نامیدند. آنها سعی کردند P تجهیز را طوری مکانیابی کنند که با احتمال α جمعیت پوشش داده شدهای که میتوانند به خدمتدهنده دسترسی پیدا کنند، حداکثر شود. در سال 1994، ماریانو و روله PLSCP یا همان مدل پوشش احتمالی را با استفاده از تئوری صف توسعه دادند. آنها مدلشان را مساله مکانیابی مجموعه پوشش احتمالی با سیستم صف (Q-PLSCP) نامیدند و تکنیک حلشان جایگذاری فراابتکاری با حداکثر قابلیت دسترسی بود (MASH). در سالهای 1985 و 1987 برمن و همکاران نیز چندین مدل را با استفاده از نظریه صف برای سیستمهای با امکان ایجاد ازدحام توسعه دادند که از این مدلها میتوان به مکانیابی بهینه خدمتدهندهها در شبکههایی با یک خدمتدهنده، مدل صف احتمالی و مساله مکانیابی تخصیص با امکان ایجاد ازدحام اشاره کرد. پس از آن در سال 1988 ماریانو و سرا مدل صف مکانیابی تخصیص حداکثر پوشش را ارایه کردند. در این مدل گرههای تقاضا در محدوده فاصله یا زمان استاندارد به خدمتدهندهها تخصیص پیدا میکند و همچنین با احتمال α هیچ تقاضایی بیش از یک مدت زمان مشخص منتظر نمانده و تعداد افراد موجود در صف محدود میباشد. شوندی و محلوجی در سال 2006 یک مدل جدید ریاضی برای مکانهای خدماتی اورژانسی مانند بیمارستان و مراکز آتشنشانی ارایه دادند و ماریانو و همکارانش درسال 2007 با استفاده از نظریه صف مدلی ارایه دادند که در آن اولویت مشتری برای انتخاب خدمتدهندهها فاصله یا زمان انتظار بود. همچنین فرقانی و همکاران در سال 2010 مدلی دو هدفه برای مساله حداکثر پوشش با محدودیت پارامترهای صف اراده کردند، مزیت این مدل نسبت به مدلهای پیشین این بود که علاوه بر تابع هدف حداکثر پوشش، هدف حداقل نمودن فواصل خدمتدهندهها تا مشتریان نیز در نظر گرفته میشد.
همانطور که پیش از این گفته شد، مسأله مکان‌یابی، در سطوح استراتژیک تصمیم‌گیری بوده و اهمیت اساسی در موفقیت آن دارد. مکان مناسب نقش مهمی در رقابت‌پذیری یک شرکت در بازار داشته و باید به گونه‌ای انتخاب شود که باعث دستیابی به مزایای رقابتی و استراتژیک در مقایسه با سایر رقبا شود (پرتوی، 2006). یک تصمیم ضعیف برای تعیین مکان تسهیل شاید باعث بروز هزینههای انتقالی بیش از اندازه، از دست رفتن زحمت، از دست دادن مزیت رقابتی یا سایر موارد شود (سینار، 2010). در این بین مساله مکانیابی برای بنگاههایی که دارای شعب متعدد هستند از حساسیت بیشتری برخوردار است، چرا که مساله پیش روی بنگاه پیچیدهتر خواهد بود و موسسات مالی و بانکها نیز شامل این نوع بنگاهها هستند (فیروز آبادی و همکاران، 1391).
میلوتیس و دیگران در سال 2002 متدولوژی را برای تعیین مکان بهینه شعب بانک نمایش دادند. آنها در رویکردشان مساله را بوسیله حل دو مساله مرتبط شده نشان دادند. ابتدا مساله یافتن تعداد حداقل شعبه با توجه به نیاز مشتریان را حل کرده، سپس مکان دقیق شعب را به منظور حداکثر پوشش مشتریان تعیین کردند. همچنین مینترو در سال 2004 مدلی را برای مکانیابی و اندازه شعب بانک با توجه به عامل صرفهجویی به مقیاس ارایه داد. در کشورمان نیز موسوی در سال 1380، کشانچی در سال 1383 و برجیسیان در سال 1385 مطالعاتی را در حوزه مکانیابی شعب با بکارگیری مدلهای ریاضی انجام دادند. همچنین فیروآبادی و همکاران در سال 1391 به مکانیابی شعب بانک با استفاده از مدل ریاضی حداکثر پوشش و سیستم اطلاعاتی جغرافیایی پرداختند ( فیروز آبادی و همکاران، 1391).
الگوریتم ژنتیک2-4-1- الگوریتمدر علوم کامپیوتر و ریاضیات، یک الگوریتم جستجو، الگوریتمی است که یک مسأله را به عنوان ورودی می‌گیرد و بعد از ارزیابی کردن راه‌حل‌های ممکن، یک راه‌حل برای آن مسأله برمی‌گرداند. هنگامی که مسأله‌ای را حل می‌کنیم معمولاً دنبال آن هستیم که بهترین راه‌حل و یا به بیان دیگر به یک حلّ بهینه از بین حل‌های ممکن برای مسأله برسیم. به محدوده‌ای که جواب‌های مسأله قابل قبول می‌باشند به طوری که جواب بهینه هم یکی از زیرمجموعه‌های این محدوده است «فضای جستجو» نامیده می‌شود. هر نقطه از محدودۀ فضای جستجو نشان دهندۀ یکی از روش‌های حلّ مسأله می‌باشد و یا به بیانی ساده‌تر می‌توان گفت: مجموعۀ راه‌حل‌های ممکن برای یک مسأله را فضای جستجو می‌نامند.
مهمترین عامل در حل هر مسأله، جستجو به دنبال پاسخ‌های احتمالی مساله است. به طور کلّی با دو دسته از الگوریتم‌ها مواجه هستیم؛ بعضی از الگوریتم‌ها که با عنوان الگوریتم‌های ناآگاهانه شناخته می‌شوند الگوریتم‌هایی هستند که از روش‌های ساده‌ای برای جستجوی فضای نمونه استفاده می‌کنند. در حالی که الگوریتم‌های آگاهانه با استفاده روش‌هایی مبتنی بر دانش در بارۀ ساختار فضای جستجو، می‌کوشند تا زمان جستجو را کاهش دهند. در کتاب «راسل» این الگوریتم‌ها به شکل زیر رده‌بندی شده‌اند:
الگوریتم‌های ناآگاهانه 2. الگوریتم‌های آگاهانه
2-4-1-1- الگوریتم‌های جستجوی ناآگاهانهیک الگوریتم جستجوی ناآگاهانه الگوریتمی است که به ماهیّت مسأله کاری ندارد. از این‌رو می‌توانند به طور عمومی طراحی شوند و از همان طراحی برای محدودۀ عظیمی از مسائل استفاده کنند، این امر نیاز به طراحی انتزاعی دارد. از جمله مشکلاتی که این چنین الگوریتم‌هایی دارند این است که اغلب فضای جستجو بسیار بزرگ است و نیازمند زمان زیادی (حتی برای نمونه‌های کوچک) می‌باشد. از این‌رو برای بالا بردن سرعت پردازش غالبا از الگوریتم‌های آگاهانه استفاده می‌کنند.
جستجوی لیستالگوریتم‌های جستجویِ لیست شاید از ابتدایی‌ترین انواع الگوریتم‌های جستجو باشند. هدف آن پیدا کردن یک عنصر از مجموعه‌ای از کلیدهاست(ممکن است شامل اطلاعات دیگری مرتبط با آن کلید نیز باشد). ساده‌ترین این الگوریتم‌ها، جستجوی خطّی است که هر عنصر از لیست را با عنصر مورد نظر مقایسه می‌کند. زمان اجرای این الگوریتم از O(n) است وقتی که n تعداد عناصر در لیست باشد. اما می‌توان از روش دیگری استفاده کرد که نیازی به جستجوی تمام لیست نباشد. جستجوی دودویی اندکی از جستجوی خطّی بهتر است. زمان اجرای آن از O(log n) است. این روش برای لیستی با تعداد دادۀ زیاد بسیار کارآمدتر از روش جستجوی خطّی است. اما در این روش لیست باید قبل از جستجو مرتب شده باشد. «جستجو با میان‌یابی» برای داده‌های مرتب شده با تعداد زیاد و توزیع یکنواخت، مناسب‌تر از جستجوی دودویی است. زمان اجرای آن به طور متوسّط O(log(log n)) است ولی بدترین زمان اجرای آن O(n) می‌باشد. الگوریتم «گراور»الگوریتم پلّه‌ای است که برای لیست‌های مرتب نشده استفاده می‌شود. الگوریتم Hash Table نیز برای جستجوی لیست به کار می‌رود. به طور متوسط زمان اجرای ثابتی دارد. اما نیاز به فضای اضافه داشته و بدترین زمان اجرای آن از O(n) است.
جستجوی درختیالگوریتم‌های جستجوی درختی، قلب شیوه‌های جستجو برای داده‌های ساخت یافته هستند. مبنای اصلی جستجوی درختی، گره‌هایی است که از یک ساختمان داده گرفته شده‌اند. هر عنصر که بخواهد اضافه شود با داده‌های موجود در گره‌های درخت مقایسه می‌شود و به ساختار درخت اضافه می‌شود. با تغییر ترتیب داده‌ها و قرار دادن آنها در درخت، درخت با شیوه‌های مختلفی جستجو می‌شود.
جستجوی گرافبسیاری از مسائل در نظریۀ گراف می‌تواند با الگوریتم‌های پیمایش درخت حل شوند، مثل الگوریتم دیکسترا، الگوریتم کروسکال، الگوریتم نزدیک‌ترین‌همسایه و الگوریتم پریم. می‌توان این الگوریتم‌ها را توسعه یافتۀ الگوریتم‌های جستجوی درختی دانست.
2-4-1-2- الگوریتم‌های جستجوی آگاهانهدر یک جستجوی آگاهانه، از نوع خاصی از مسائل به عنوان راهنما استفاده می‌شود. یک گونۀ خوب، یک جستجوی آگاهانه با کارایی قابل توجّهی نسبت به جستجوی ناآگاهانه به وجود می‌آورد. الگوریتم‌های برجستۀ کمی از جستجوی آگاهانۀ یک لیست وجود دارد. یکی از این الگوریتم‌هاHash Table با یک تابع Hash که برمبنای نوع مسأله‌ای که دردست است می‌باشد. بیشتر الگوریتم‌های جستجوی آگاهانه، بسطی از درخت‌ها هستند. همانند الگوریتم‌های ناآگاهانه، این الگوریتم‌ها برای گراف‌ها نیز می‌توانند به کار روند.
دلیل نیاز به روش‌های جستجوی آگاهانه، نیاز به کاهش هزینۀ زمانی مورد نیاز برای حلّ مسأله است. در واقع به این دلیل که ما تمایل داریم مسائل را در زمان کمتری حل کرده و از بررسی تمام حالات ممکن اجتناب کنیم، می‌بایست روشی برای تشخیص کیفیت مسیر (حتی به شکل نسبی) داشته باشیم.
جستجوی خصمانهدر یک بازی مثل شطرنج، یک درخت بازی شامل تمام حرکات ممکن توسط هر دو بازیکن و نتایج حاصل از ترکیب این حرکات وجود دارد، و ما می‌توانیم این درخت را جستجو کرده و مؤثرترین استراتژی برای بازی را بیابیم. این چنین مسائلی دارای مشخصۀ منحصر به فردی هستند. برنامه‌های بازی‌های رایانه‌ای، و همچنین فرم‌های هوش مصنوعی مثل برنامه‌ریزی ماشین‌ها، اغلب از الگوریتم‌های جستجو مثل الگوریتم مین‌ماکس (می‌نیمیم مجموعه‌ای از ماکزیمم‌ها)، هرس کردن درخت جستجو و هرس کردن آلفا-بتا استفاده می‌کنند.
2-4-2- مسائل NP-Hardنمونه‌ای از مسائلی که نمی‌توان آنها را به روش سنتی حل کرد مسائل NP هستند. مجموعه «ان‌پی-سخت» شامل چندهزار مسألۀ مختلف با کاربردهای فراوان است که تاکنون برای آنها راه‌حلّ سریع و قابل انجام در زمان معقول پیدا نشده ‌است و به احتمال زیاد در آینده نیز یافت نخواهد شد. این که راه‌حلّ سریعی برای آنها وجود ندارد هم اثبات شده‌است. البته ثابت شده ‌است که اگر فقط برای یکی از این مسأله‌ها راه‌حل سریعی پیدا شود، این راه‌حل موجب حلّ سریع بقیۀ مسأله‌ها خواهد شد. البته احتمال پیدا شدن چنین الگوریتمی ضعیف است. منظور از راه‌حلّ سریع آن است که زمان اجرای آن با اندازۀ ورودی مسأله به صورت چندجمله‌ای رابطه داشته باشد.
روش‌های مختلفی برای حلّ سریع ولی نزدیک به بهینه برای یک مسألۀ NP-Hard وجود دارد :
راه حلّ تقریبی قابل اثبات(الگوریتم‌های تقریبی): که در آن یک الگوریتم سریع برای حلّ مسأله ارایه می‌شود ولی اثبات می‌شود که اندازۀ خروجی ضریبی از اندازۀ خروجی بهینۀ مسأله ‌است.
الگوریتم‌های مکاشفه‌ای: با این که الگوریتم‌هایی سریع هستند و به صورت تقریبی جواب را به دست می‌آورند، اما در مورد ضریب تقریب یا میزان خوبی الگوریتم اثباتی وجود ندارد. بسیاری از این الگوریتم‌ها به صورت تجربی آزمایش می‌شوند. برخی از این الگوریتم‌ها از «روش حریصانه» برای حل استفاده می‌کنند.
راه‌های معمول مقابله با چنین مسائلی عبارتند از:
طراحی الگوریتم‌هایی برای پیدا کردن جواب‌های دقیق که استفاده از آنها فقط برای مسائل با اندازه کوچک صورت می‌گیرد.
استفاده از «الگوریتم‌های مکاشفه‌ای» که جواب‌هایی به‌دست می‌دهد که احتمالاً درست هستند.
پیدا کردن زیرمسأله‌هایی از مسأله، یعنی تقسیم مسأله به مسأله‌های کوچکتر.
دو مسألۀ زیر جزءِ مسائل NP-Hard می‌باشند:مساله فروشنده دوره‌گرد
مساله بزرگترین خوشه (پیدا کردن بزرگترین زیرگراف کامل)
اما مسائل مهم زیادی نیز وجود دارند که یافتن راه‌حل در آنها بسیار دشوار است. اما اگر راه‌حل را داشته باشیم، بررسی آن آسان می‌شود. این واقعیت منجر به مسائل NP-Complete problems شد.NP معرفNondeterministic (چند جمله‌ای‌های غیرجبری) و به این معناست که امکان این وجود که راه‌حل را حدس زد و سپس آن را بررسی کرد.
برای سهولت کار، بررسی مسائل NP-Complete ، محدود به مسائلی است که پاسخ می‌تواند بله یا خیر باشد. به دلیل وجود کارهایی با نتایج پیچیده، دسته دیگری از مسائل با نام NP-Hard معرفی شده‌اند. این دسته مانند مسائل NP-Complete محدود نیستند.
یکی از ویژگی‌های مسائل NP آن است که یک الگوریتم ساده را (که ممکن است در نگاه اول بدیهی به نظر برسد) می‌توان برای یافتن راه‌حل‌های مفید به کار برد. اما بطور کلی، این روش، روش‌های ممکن زیادی را فراهم می‌کند و بررسی کردن تمام راه‌حل‌ها، فرآیند بسیار کندی خواهد بود.
امروزه، هیچکس نمی‌داند که آیا الگوریتم سریعتری برای یافتن جواب دقیق در مسائل NP وجود دارد یا خیر. و یافتن چنین الگوریتمی وظیفه مهمی است که به عهده محققان می‌باشد. امروزه اکثر مردم تصور می‌کنند که چنین الگوریتمی وجود ندارد و بنابراین به دنبال روش دیگری (جایگزین) هستند. و نمونه‌ای از روش جایگزین، الگوریتم ژنتیکی است. 2-4-3- هیوریستیکسیستم‌های پیچیده اجتماعی، تعداد زیادی از مسائلِ دارایِ طبیعتِ ترکیباتی را پیش روی ما قرار می‌دهند. مسیر کامیون‌های حمل‌ونقل باید تعیین شود، انبارها یا نقاط فروش محصولات باید جایابی شوند، شبکه‌های ارتباطی باید طراحی شوند، کانتینرها باید بارگیری شوند، رابط‌های رادیویی می‌بایست دارای فرکانس مناسب باشند، مواد اولیه چوب، فلز، شیشه و چرم باید به اندازه‌های لازم بریده شوند؛ از این دست مسائل بی‌شمارند. تئوری پیچیدگی به ما می‌گوید که مسائلِ ترکیباتی اغلب چندجمله‌ای نیستند. این مسائل در اندازه‌های کاربردی و عملی خود به قدری بزرگ هستند که نمی‌توان جواب بهینۀ آنها را در مدّت زمان قابل پذیرش به دست آورد. با این وجود، این مسائل باید حل شوند و بنابراین چاره‌ای نیست که به جواب‌های زیر بهینه بسنده نمود؛ به گونه‌ای که دارای کیفیّت قابل پذیرش بوده و در مدّت زمان قابل پذیرش به دست آیند. چندین رویکرد برای طراحی جواب‌های با کیفیّت قابل پذیرش تحت محدودیّت زمانی قابل پذیرش پیشنهاد شده است. الگوریتم‌هایی وجود دارند که می‌توانند یافتن جواب‌های خوب در فاصله مشخصی از جواب بهینه را تضمین کنند که به آنها الگوریتم‌های تقریبی می‌گویند. الگوریتم‌های دیگری هستند که تضمین می‌دهند با احتمال بالا جواب نزدیک بهینه تولید کنند که به آنها الگوریتم‌های احتمالی گفته می‌شود. جدای از این دو دسته، می‌توان الگوریتم‌هایی را پذیرفت که هیچ تضمینی در ارایه جواب ندارند اما بر اساس شواهد و سوابق نتایج آنها، به طور متوسط بهترین تقابل کیفیت و زمان حل برای مسأله مورد بررسی را به همراه داشته‌اند؛ به این الگوریتم‌ها، الگوریتم‌های هیوریستیک گفته می‌شود.
هیوریستیک‌ها عبارتند از معیارها، روشها یا اصولی برای تصمیم‌گیری بین چندین خط‌مشی و انتخاب اثربخش‌ترین برای دستیابی به اهداف موردنظر. هیوریستیک‌ها نتیجۀ برقراری اعتدال بین دو نیاز هستند: نیاز به ساخت معیار‌های ساده و در همان زمان توانایی تمایز درست بین انتخاب‌های خوب و بد.
یک هیوریستیک می‌تواند حسابی سرانگشتی باشد که برای هدایت یک دسته از اقدامات به کار می‌رود. برای مثال، یک روش مشهور برای انتخاب طالبی رسیده عبارتست از فشار دادن محل اتصال به ریشه از یک طالبی نامزدِ انتخاب و سپس بو کردن آن محل؛ اگر بوی آن محل مانند بوی داخل طالبی باشد آن طالبی به احتمال زیاد رسیده است. این قاعده سرانگشتی نه تضمین می‌کند که تنها طالبی‌های رسیده به عنوان نامزد انتخاب شوند و نه تضمین می‌کند که طالبی‌های رسیده آزمایش‌شده، رسیده تشخیص داده شوند اما به هر حال این روش، اثربخش‌ترین روش شناخته شده است.
به عنوان مثالی دیگر از استفاده هیوریستیک‌ها، یک استاد بزرگ شطرنج را در نظر بگیرید که با انتخاب بین چندین حرکت ممکن روبرو شده است. وی ممکن است تصمیم بگیرد که یک حرکت خاص، اثربخش‌ترین حرکت خواهد بود زیرا موقعیتی فراهم می‌آورد که به نظر می‌رسد بهتر از موقعیت‌های حاصل از حرکت‌های دیگر باشد. به کارگیری معیار به نظر می‌رسد خیلی ساده‌تر از تعیین دقیق حرکت یا حرکاتی خواهد بود که حریف را مجبور به مات کند. این واقعیت که اساتید بزرگ شطرنج همواره پیروز بازی نخواهند بود نشان دهنده این است که هیوریستیک‌های آنها انتخاب اثربخش‌ترین حرکت را تضمین نمی‌کنند. نهایتا‏ً وقتی از آنها خواسته ‌می‌شود که هیوریستیک خود را تشریح نمایند آنها فقط توصیفی ناقص از قواعدی ارایه می‌دهند و به نظر خود آنها، انجام آن قواعد از توصیف آنان ساده‌تر است.
خاصیت هیوریستیک‌های خوب این است که ابزار ساده‌ای برای تشخیص خطّ‌مشی‌های بهتر ارایه دهند و در حالی که به صورت شرطی لازم، تشخیص خطّ‌مشی‌های اثربخش را تضمین نمی‌کنند اما اغلب به صورت شرط کافی این تضمین را فراهم ‌آورند. بیشتر مسائل پیچیده نیازمند ارزیابی تعداد انبوهی از حالت‌های ممکن برای تعیین یک جواب دقیق می‌باشند. زمان لازم برای یافتن یک جواب دقیق اغلب بیشتر از یک طول عمر است. هیوریستیک‌ها با استفاده از روش‌هایی که نیازمند ارزیابی‌های کمتر هستند و جوابهایی در محدودیت‌های زمانی قابل قبول ارایه می‌نمایند، دارای نقشی اثربخش در حل چنین مسائلی خواهند بود.
انواع الگوریتم‌های هیوریستیکدر حالت کلی سه دسته از الگوریتم‌های هیوریستیک قابل تشخیص است:
الگوریتم‌هایی که بر ویژگی‌های ساختاری مسأله و ساختار جواب متمرکز می‌شوند و با استفاده از آنها الگوریتم‌های سازنده یا جستجوی محلی تعریف می‌کنند.
الگوریتم‌هایی که بر هدایت هیوریستیک یک الگوریتم سازنده یا جستجوی محلی متمرکز می‌شوند به گونه‌ای که آن الگوریتم بتواند بر شرایط حساس (مانند فرار از بهینه محلی) غلبه کند. به این الگوریتم‌ها، متاهیوریستیک گفته می‌شود.
الگوریتم‌هایی که بر ترکیب یک چارچوب یا مفهوم هیوریستیک با گونه‌هایی از برنامه‌ریزی ریاضی (معمولا روشهای دقیق) متمرکز می‌شوند.
هیوریستیک‌های نوع اول می‌توانند خیلی خوب عمل کنند (گاهی اوقات تا حد بهینگی) اما ممکن است در جواب‌های دارای کیفیت پایین گیر کنند. همانطور که اشاره شد یکی از مشکلات مهمی که این الگوریتم‌ها با آن روبرو می‌شوند افتادن در بهینه‌های محلی است، بدون اینکه هیچ شانسی برای فرار از آنها داشته باشند. برای بهبود این الگوریتم‌ها از اواسط دهۀ 70، موج تازه‌ای از رویکردها آغاز گردید. این رویکردها شامل الگوریتم‌هایی است که صریحاً یا به صورت ضمنی تقابل بین ایجاد تنوع جستجو (وقتی علائمی وجود دارد که جستجو به سمت مناطق بد فضای جستجو می‌رود) و تشدید جستجو (با این هدف که بهترین جواب در منطقه مورد بررسی را پیدا کند) را مدیریت می‌کنند. این الگوریتم‌ها متاهیوریستیک نامیده می‌شوند. از بین این الگوریتم‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
بازپخت شبیه‌سازی شده.
جستجوی ممنوع.
الگوریتم‌های ژنتیک.
شبکه‌های عصبی مصنوعی.
بهینه‌سازی مورچه‌ای یا الگوریتم‌های مورچه.
که در این بین الگوریتم‌های ژنتیک از شهرت بیشتری نسبت به دیگر الگوریتم‌ها برخوردار است.
2-4-3-1- الگوریتم ژنتیکبه دنبال تکامل...
بسیاری از دانشمندان و اندیشمندان، میل به تکامل را مهترین عامل پیشرفت دستگاه آفرینش و انسان می‌دانند. از این دیدگاه هر پدیده‌ای را که بنگرید، یک مسأله جستجوست. انسان همواره می‌کوشد تا به تکامل برسد، از این رو می‌اندیشد، می‌پژوهد، می‌کاود، می‌سازد، می‌نگارد و همواره می‌کوشد تا باقی بماند. حتی می‌‌توان گفت که میل به زادن فرزند، گامی در برآوردن این نیاز و البته دیگر جانداران است. می‌توان این تلاش در راه رسیدن به تکامل را یک مسألۀ جستجو تعبیر کرد.
کوشش یک مؤسسه اقتصادی یا تولیدی –که تابعی برای تبدیل داده‌ها به ستادهاست- برای کمینه کردن هزینه‌ها و بیشینه کردن سود، یک مسألۀ جستجو است. تلاش یک سپاه در حال جنگ، برای وارد کرد بیشترین خسارات بر دشمن با از دست دادن کمترین نیرو و جنگ‌افزار، یا کوشش یک دانش‌آموز برای دست یافتن به بالاترین نمره، سعی یک موسیقیدان یا نگارگر برای خلق زیباترین اثر هنری، تلاش یک کاندیدا برای به دست آوردن بیشترین رأی، طراحی یک نجّار برای ساختن راحت‌ترین صندلی، تلاش و نقشه چینی ورزشکاران و مربّیان برای یافتن راه‌های پیروزی بر حریف و... همگی جستجویی در فضای یک مسأله برای یافتن نقاط یا ناحیه بهینگی (بیشینه یا کمینه) هستند و همین امر موجب پیشرفت تمدن و آفرینش شده است. در دانش کامپیوتر و فناوری اطلاعات هم «جستجو» یکی از مهمترین مسائل است. تنها کافیست که حجم اطلاعات قرار گرفته بر حافظه‌های گوناگون و اینترنت را در نظر بگیریم تا جایگاه ویژه آن را دریابیم.
تاکنون روشهای بسیاری توسط طراحان الگوریتم‌ها برای انجام جستجو بر داده‌های دیجیتالی ارایه شده است. روش‌هایی به نام جستجوی سریع و جستجوی دودویی، از ساده‌ترین الگوریتم‌هایی هستند که دانشجویان گرایش‌های مهندسی کامپیوتر در نخستین سال‌های دوره کارشناسی فرا می‌گیرند، امّا این الگوریتم‌ها شاید، هنگامی که با حجمی گسترده از داده‌ها روبرو شوند، کارایی ندارند و حتی الگوریتم‌های پیشرفته‌تر مانند جستجوی بازپخت شبیه‌سازی شده و الگوریتم عمیق‌شوندۀ‌ تکراری نیز در هنگام رویارویی با مسائل ابرفضا از یافتن راه‌حل یا ناحیه‌های دلخواه در می‌مانند. در این میان یک روش جادویی وجود وجود دارد که مسائل بزرگ را به سادگی و به گونه‌ای شگفت‌انگیز حل می‌کند و آن «الگوریتم ژنتیک» است. ناگفته پیداست که واژۀ «الگوریتم ژنتیک» از دو واژۀ «الگوریتم» و «ژنتیک» تشکیل شده است که خود مبیّن این مطلب است که این روش از دو علم ریاضی و زیست‌شناسی برای حل مسائل کمک می‌گیرد.
الگوریتم‌ژنتیک بر خلاف دیگر روش‌های جستجو، که توسط طراحان نگاشته می‌شوند، در حقیقت به دست دستگاه آفرینش پدید آمده، و پس از شناخت نسبی دانشمندان از این روش به صورت مسأله‌ای ریاضی فرموله شده و وارد دانش مهندسی کامپیوتر و دیگر علوم مرتبط گردیده است. در یکی دو دهه گذشته که این الگوریتم در علوم مهندسی بکار گرفته شده، ناباورانه چنان دست‌آوردها و نتایج شگفت‌انگیزی داشته که نگاه بسیاری از دانش‌پژوهان علوم گوناگون فنی‌مهندسی را به خود جلب کرده است.
ایدۀ اصلی استفاده از الگوریتم ژنتیکدر دهه 70 میلادی دانشمندی از دانشگاه میشیگان به نام «جان هلند» ایده استفاده از الگوریتم ژنتیک را در بهینه‌سازی‌های مهندسی مطرح کرد. ایده اساسی این الگوریتم انتقال خصوصیات موروثی توسط ژن‌هاست. (ژنها قطعاتی از یک کروموزوم هستند که اطلاعات مورد نیاز برای یک مولکول DNA یا یک پلی پپتید را دارند. علاوه بر ژنها، انواع مختلفی از توالی‌های مختلف تنظیمی در روی کروموزوم‌ها وجود دارد که در همانندسازی، رونویسی و... شرکت دارند.(. فرض کنید مجموعه خصوصیات انسان توسط کروموزوم‌های او به نسل بعدی منتقل می‌شوند. هر ژن در این کروموزوم‌ها نماینده یک خصوصیت است. بعنوان مثال ژن 1 می‌تواند رنگ چشم باشد، ژن 2 طول قد، ژن 3 رنگ مو و الی آخر. حال اگر این کروموزوم به تمامی، به نسل بعد انتقال یابد، تمامی خصوصیات نسل بعدی شبیه به خصوصیات نسل قبل خواهد بود. بَدیهیست که در عمل چنین اتفاقی رخ نمی‌دهد. در واقع به صورت همزمان دو اتفاق برای کروموزوم‌ها می‌افتد. اتّفاق اول موتاسیون(جهش) است. موتاسیون به این صورت است که بعضی ژن‌ها به صورت کاملاً تصادفی تغییر می‌کنند. البته تعداد اینگونه ژن‌ها بسیار کم می‌باشد اما در هر حال این تغییر تصادفی همانگونه که پیشتر دیدیم بسیار مهم است. مثلاً ژن رنگ چشم می‌تواند به صورت تصادفی باعث شود تا در نسل بعدی یک نفر دارای چشمان سبز باشد، در حالی که تمامی نسل قبل دارای چشم قهوه‌ای بوده‌اند. علاوه بر موتاسیون اتفاق دیگری که می‌افتد و البته این اتفاق به تعداد بسیار بیشتری نسبت به موتاسیون رخ می‌دهد چسبیدن ابتدای یک کروموزوم به انتهای یک کروموزوم دیگر است. این همان چیزیست که مثلاً باعث می‌شود تا فرزند تعدادی از خصوصیات پدر و تعدادی از خصوصیات مادر را با هم به ارث ببرد و از شبیه شدن تام فرزند به تنها یکی از والدین جلوگیری می‌کند.
حال می‌توانیم اینگونه بیان کنیم که: الگوریتم ژنتیک ابزاری می‌باشد که توسط آن ماشین می‌تواند مکانیزم انتخاب طبیعی را شبیه سازی نماید. این عمل با جستجو در فضای مسأله جهت یافتن جواب برتر و نه الزاماً بهینه صورت می‌پذیرد. الگوریتم ژنتیک را می‌توان یک روش جستجوی کلّی نامید که از قوانین تکامل بیولوژیک طبیعی تقلید می کند. در واقع الگوریتم‌های ژنتیک از اصول انتخاب طبیعی داروین برای یافتن فرمول بهینه جهت پیش‌بینی یا تطبیق الگو استفاده می‌کنند. الگوریتم‌های ژنتیک اغلب گزینه خوبی برای تکنیک‌های پیش‌بینی بر مبنای رگرسیون هستند.
مکانیزم الگوریتم ژنتیکالگوریتم ژنتیک به عنوان یک الگوریتم محاسباتیِ بهینه‌سازی با در نظر گرفتن مجموعه‌ای از نقاط فضای جواب در هر تکرار محاسباتی به نحو مؤثری نواحی مختلف فضای جواب را جستجو می‌کند. در مکانیزم جستجو گرچه مقدار تابع هدف تمام فضای جواب محاسبه نمی‌شود ولی مقدار محاسبه شده تابع هدف برای هر نقطه، در متوسط‌گیری آماری تابع هدف در کلیه زیر فضاهایی که آن نقطه به آنها وابسته بوده دخالت داده می‌شود و این زیر فضاها به طور موازی از نظر تابع هدف متوسط‌گیری آماری می‌شوند. این مکانیزم را توازی ضمنی می‌گویند. این روند باعث می‌شود که جستجوی فضا به نواحی از آن که متوسط آماری تابع هدف در آنها زیاد بوده و امکان وجود نقطه بهینه مطلق در آنها بیشتر است سوق پیدا کند. چون در این روش برخلاف روش‌های تک‌مسیری فضای جواب به طور همه جانبه جستجو می‌شود، امکان کمتری برای همگرایی به یک نقطه بهینه محلی وجود خواهد داشت.
امتیاز دیگر این الگوریتم آن است که هیچ محدودیتی برای تابع بهینه شونده، مثل مشتق‌پذیری یا پیوستگی لازم ندارد و در روند جستجو خود تنها به تعیین مقدار تابع هدف در نقاط مختلف نیاز دارد و هیچ اطلاعاتِ کمکی دیگری، مثل مشتق تابع را استفاده نمی‌کند. لذا می‌توان در مسائل مختلف اعم از خطی، پیوسته یا گسسته استفاده می‌شود و به سهولت با مسائل مختلف قابل تطبیق است.
در هر تکرار هر یک از رشته‌های موجود در جمعیت رشته‌ها، رمزگشایی شده و مقدار تابع هدف برای آن به دست می‌آید. بر اساس مقادیر به دست آمده تابع هدف در جمعیت رشته‌ها، به هر رشته یک عدد برازندگی نسبت داده می‌شود. این عدد برازندگی احتمال انتخاب را برای هر رشته تعیین خواهد کرد. بر اساس این احتمال انتخاب، مجموعه‌ای از رشته‌ها انتخاب شده و با اعمال عملکردهای ژنتیکی روی آنها رشته‌های جدید جایگزین رشته‌هایی از جمعیت اولیه می‌شوند تا تعداد جمعیت رشته‌ها در تکرارهای محاسباتی مختلف ثابت باشد. مکانیزم‌های تصادفی که روی انتخاب و حذف رشته‌ها عمل می‌کنند به گونه‌ای هستند که رشته‌هایی که عدد برازندگی بیشتری دارند، احتمال بیشتری برای ترکیب و تولید رشته‌های جدید داشته و در مرحله جایگزینی نسبت به دیگر رشته‌ها مقاوم‌تر هستند. بدین لحاظ جمعیت دنباله‌ها در یک رقابت بر اساس تابع هدف در طیّ نسل‌های مختلف، کامل شده و متوسط مقدار تابع هدف در جمعیت رشته‌ها افزایش می‌یابد. بطور کلی در این الگوریتم ضمن آنکه در هر تکرار محاسباتی، توسط عملگرهای ژنتیکی نقاطی جدید از فضای جواب مورد جستجو قرار می‌گیرند توسط مکانیزم انتخاب، روند جستجوی نواحی از فضا را که متوسط آماری تابع هدف در آنها بیشتر است، کنکاش می‌کند. بر اساس سیکل اجرایی فوق، در هر تکرار محاسباتی، توسط عملگرهای ژنتیکی نقاط جدیدی از فضای جواب مورد جستجو قرار می‌گیرند توسط مکانیزم انتخاب، روند جستجو نواحی از فضا را که متوسط آماری تابع هدف در آنها بیشتر است، کنکاش می‌کند. که بر این اساس، در هر تکرار محاسباتی، سه عملگر اصلی روی رشته‌ها عمل می‌کند؛ این سه عملگر عبارتند از: دو عملگر ژنتیکی و عملکرد انتخابی تصادفی. «گلد برگ» الگوریتم ژنتیکی «جان هولند» را با عنوان الگوریتم ژنتیک ساده معرفی می‌کند؛ الگوریتم ژنتیک را از الگوریتم ژنتیک طبیعی اقتباس کردند.. در الگوریتم ژنتیک، مجموعه ای از متغیرهای طراحی را توسط رشته‌هایی با طول ثابت یا متغیر کدکذاری می‌کنند که در سیستم‌های بیولوژیکی آنها را کرروموزوم یا فرد می‌نامند. هر رشته یا کروموزوم یک نقطۀ پاسخ در فضای جستجو را نشان می‌دهد. به ساختمان رشته‌ها یعنی مجموعه‌ای از پارامترها که توسط یک کروموزوم خاص نمایش داده می‌شود ژنوتیپ و به مقدار رمزگشایی آن فنوتیپ می‌گویند. الگوریتم‌های وراثتی فرآیندهای تکراری هستند، که هر مرحلۀ تکراری را نسل و مجموعه‌هایی از پاسخ‌ها در هر نسل را جمعیت نامیده‌اند.
الگوریتم‌های ژنتیک، جستجوی اصلی را در فضای پاسخ به اجرا می‌گذارند. این الگوریتم‌ها با تولید نسل آغاز می‌شوند که وظیفه ایجاد مجموعه نقاط جستجوی اولیه به نام «جمعیت اولیه» را بر عهده دارند و به طور انتخابی یا تصادفی تعیین می‌شوند. از آنجایی که الگوریتم‌های ژنتیک برای هدایت عملیات جستجو به طرف نقطه بهینه از روش‌های آماری استفاده می‌کنند، در فرآیندی که به انتخاب طبیعی وابسته است، جمعیت موجود به تناسب برازندگی افراد آن برای نسل بعد انتخاب می‌شود. سپس عملگرهای ژنتیکی شامل انتخاب ، پیوند(ترکیب)، جهش و دیگر عملگرهای احتمالی اِعمال شده و جمعیت جدید به وجود می‌آید. پس از آن جمعیت جدیدی جایگزین جمعیت پیشین می‌شود و این چرخه ادامه می‌یابد.
معمولاً جمعیت جدید برازندگی بیشتری دارد این بدان معناست که از نسلی به نسل دیگر جمعیت بهبود می‌آید. هنگامی جستجو نتیجه‌بخش خواهد بود که به حداکثر نسل ممکن رسیده باشیم یا همگرایی حاصل شده باشد و یا معیارهای توقف برآورده شده باشد.
عملگرهای الگوریتم ژنتیکالگوریتم ژنتیک از عملگرهای زیر تشکیل شده است:
کدگذاریاین مرحله شاید مشکلترین مرحله حل مسأله به روش الگوریتم باشد. الگوریتم ژنتیک به جای اینکه بر روی پارامترها یا متغیرهای مسأله کار کند، با شکل کد شدۀ آنها سروکار دارد. یکی از روشهای کد کردن، کد کردن دودویی می باشد که در آن هدف تبدیل جواب مسأله به رشته‌ای از اعداد باینری (در مبنای 2) است.
انتخاب
در مرحله انتخاب، یک جفت از کروموزوم‌ها برگزیده می‌شوند تا با هم ترکیب شوند، عملگر انتخاب رابط بین دو نسل است و بعضی از اعضای نسل کنونی را به نسل آینده منتقل می‌کند، بعد از انتخاب، عملگرهای ژنتیک روی دو عضو برگزیده اعمال می‌شوند، معیار در انتخاب اعضاء ارزش تطابق آنها می‌باشد اما روند انتخاب حالتی تصادفی دارد.
بطور کلی روش‌های متداول انتخاب در الگوریتم ژنتیک عبارتند از:
انتخاب چرخ رولت - انتخاب مسابقه تصادفی - انتخاب بولتزمن - نخبه سالاری
انتخاب رقابتی - انتخاب قطع سر - انتخاب قطعی بریندل - انتخاب حالت پایدار
انتخاب جایگزینی نسلی اصلاح شده - انتخاب مسابقه (تورنمنت) - انتخاب ترتیبی
ارزیابیتابع برازندگی را از اِعمال تبدیل مناسب بر روی تابع هدف یعنی تابعی که قرار است بهینه شود به دست می‌آورند. این تابع هر رشته را با یک مقدار عددی ارزیابی می‌کند که کیفیت آن را مشخص می‌نماید. هر چه کیفیت رشته جواب بالاتر باشد مقدار برازندگی جواب بیشتر است و احتمال مشارکت برای تولید نسل بعدی نیز افزایش خواهد یافت.
ترکیبمهمترین عملگر در الگوریتم ژنتیک، عملگر ترکیب است. ترکیب فرآیندی است که در آن نسل قدیمی کروموزوم‌ها با یکدیگر مخلوط و ترکیب می‌شوند تا نسل تازه‌ای از کروموزوم‌ها بوجود بیاید.
جفت‌هایی که در قسمت انتخاب به عنوان والد در نظر گرفته شدند در این قسمت ژن‌هایشان را با هم مبادله می‌کنند و اعضای جدید بوجود می‌آورند. ترکیب در الگوریتم ژنتیک باعث از بین رفتن پراکندگی یا تنوع ژنتیکی جمعیت می‌شود زیرا اجازه می‌دهد ژن‌های خوب یکدیگر را بیابند. متداولترین روشهای ترکیب عبارتند از :
جابه‌جایی دودوئی، جابه‌جایی حقیقی، ترکیب تک‌نقطه‌ای، ترکیب دو نقطه‌ای، ترکیب n نقطه‌ای، ترکیب یکنواخت، ترکیب حسابی، ترتیب، محدّب، بخش نگاشته، چرخه.
جهشجهش نیز عملگر دیگری هست که جواب‌های ممکن دیگری را متولد می‌کند. در الگوریتم ژنتیک بعد از اینکه یک عضو در جمعیت جدید بوجود آمد هر ژن آن با احتمال جهش، جهش می‌یابد. در جهش ممکن است ژنی از مجموعه ژن‌های جمعیت حذف شود یا ژنی که تا به حال در جمعیت وجود نداشته است به آن اضافه شود. جهش یک ژن به معنای تغییر آن ژن است و وابسته به نوع کدگذاری روش‌های متفاوت جهش استفاده می‌شود.
انواع روشهای عملگر جهش عبارتند از :
جهش باینری، جهش حقیقی، وارونه سازی بیت، تغییر ترتیب قرارگیری، وارون سازی، تغییر مقدار.

— -فایل مقاله رایگان ریسرچ - تحقیق - مقاله -451)

بررسی نقش تلفن همراه بر فرهنگ ارتباطی کاربران ایرانی
اهداف فرعی:
شناخت راههایی برای مقابله با تبعات منفی تلفن همراه
تغییر نگرش افراد نسبت به کارایی این وسیله ارتباطی
مهندسی فرهنگی به منظور استفاده بهینه از این وسیله ارتباطی
1-5 سئوالات تحقیق
1-آیا بین استفاده از تلفن همراه وچالش های فرهنگی رابطه معنا دار وجود دارد؟
2-آیا بین استفاده از تلفن همراه و اجتماع گریزی افراد جامعه رابطه معنا داری وجوددارد؟
3-آیا بین استفاده از تلفن همراه وافزایش اطلاعات کاربران از محیط اجتماعی رابطه معنا داری وجوددارد؟
4-آیا بین استفاده از تلفن همراه و روش های جدید برقراری ارتباط رابطه مستقیمی وجود دارد؟
5-آیا بین استفاده از تلفن همراه و شکل گیری شبکه های مجازی رابطه معنی داری وجود دارد؟
1-6 فرضیه های تحقیق
1-بین میزان استفاده از تلفن همراه و اجتماع گریزی افراد رابطه معنی داری وجود دارد
2-بین استفاده از تلفن همراه و افزایش اطلاعات کاربران از محیط اجتماعی رابطه معنی دار وجود دارد
3- بین نحوه استفاده از تلفن همراه و شکل گیری جامعه مجازی ارتباط مستقیم وجود دارد
4- بین استفاده از تلفن همراه وروش های جدید برقراری ارتباط رابطه معنی داری وجود دارد
5- بین استفاده از تلفن همراه و چالش های فرهنگی رابطه مستقیمی وجود دارد

1-7 تعاریف عملیاتی مقوله ها
فرهنگ :
فرهنگ سری پیچیده ای از الگوهای مشترک رفتار و باور است. اجزای فرهنگ عبارتند از: زبان، رفتار، سمبل ها، هنجارها، رسوم، باورها، دانش، نگرش، درک، هنر ،تاریخ، اشیاء، ساختمان ها، غذا، لباس، سلایق و هر چیز دیگری که مردم یک جامعه با آن زندگی می کنند، به آن اعتقاد دارند و به آن وفادارند. مانند فرهنگ ایرانی.
ارتباطات :
ارتباطات به فرایند تبادل افکار، پیام ها، یا اطلاعات با یک فرد، گروه یا جمعیت از طریق گفتار، اشاره، نوشتار، یا رفتار اطلاق می گردد. اجزاء این فرایند شامل: فرستنده، پیام، انتقال، مجرا، گیرنده و بازخورد می باشد. اولین و ساده ترین مدل ارتباطات را هارولد لاسول ارائه داد که این سوالات را مطرح می کند: چه کسی می گوید؟ چه می گوید؟ از طریق چه کانالی؟ به چه کسی؟ با چه تأثیری؟
ارتباط :
ارتباط عبارتست از عملی که طی آن یک یا چند نفر به تبادل خبر ، اطلاع ، نقطه نظرها ، گرایشها و تجربه خود می پردازند .
تلفن همراه :
تلفن همراه یک وسیله ارتباطی است که پیشرفت تراز تلفن ثابت طراحی شده و به دلیل تکنولوژی بدون سیم آن در هر مکان و زمان قابل حمل و استفاده خواهد بود.
کاربر:
به فردی که از خدمات یا سرویس های موجود در جامعه استفاده می کند، کاربر گفته می شود . همانند کابر تلفن همراه ، کاربر اینترنت ، کاربر بانکداری الکترونیکی و غیره
جامعه مجازی:
جامعه ای مجازی به جامعه ای دلالت دارد که ارتباطات در آن چهره به چهره نیست و نوع ارتباطات داخل آن با نوع ارتباطات داخل در یک جامعه جغرافیایی تفاوت دارد وابزار و تکنولوژیهای ارتباطی ابعاد جدیدی را به این جامعه داده و آن را گستردهتر کرده است. در مجموع جوامع مجازی، جوامعی هستند بدون مرز و در حال رشد و گسترش که اصولاً جوامع فعلی ما به آن وابسته هستند. همانند جوامع اینترنتی
نو آوری فرهنگی :
نوآوری فرهنگی رواج ایده‌ها،ارزشها،مصنوعات وسبکهای زندگی جدید در جامعه و دنیای کاری است و استعدادها و توانایی های افراد را برای ایجاد تغییرات کشف ، شناسایی و پرورش می دهد.
امنیت :
امنیت یک مفهوم احساسی است از اینکه افراد جامعه انسانی باید به این اطمینان خاطر برسند که می‌توانند بدون داشتن دغدغه فکری، یک زندگی توام با آرامش و آسودگی داشته باشند. امنیت به هر عاملی که آرامش انسان را در پی داشته باشد اطلاق می شود. همچون امنیت اجتماعی
شبکه های دوست یابی:
شبکه های دوست یابی نوعی شبکه اجتماعی غیرحضوری برای ارتباطات زنده است که با عضویت در آن ابزارهای متنوعی برای دوست یابی از کل جهان در دسترس است. در این شبکه ها نحوه و چگونگی برقراری ارتباط با دوستان بدون حضور فیزیکی ارائه می شود. نظیر شبکه فیس بوک و توتیر
فرهنگ بیگانه:
مجموعه ای از آداب و رسوم و قواعد و مقرراتی است که از کشورهای دیگر به طور خواسته یا ناخواسته وارد کشور شده و در برقراری ارتباطات اجتماعی مورد استفاده قرار می گیرد و تا حدی به عادت تبدیل می شود.همچون فرهنگ غرب زدگی
محیط های اجتماعی :
به مفهومی از جامعه اطلاق می شود که در آن افراد با هم ارتباط دارد. به نوعی هر محیطی که در آن افراد مختلف با فرهنگ های متفاوت با هم جمع شوند. نظیر محیط های علمی ،پژوهشی
بزه اجتماعی:
بزهکاری یک پدیده بسیار پیچیده اجتماعی است که در محیط های اجتماعی مختلف به شکل های متفاوتی دیده می‌شود. تعریف آن درهر جامعه ای توسط قوانین حقوقی و هنجارهای اجتماعی آن جامعه مشخص می‌شود. اگر چه در بیشتر جوامع، بزه به عنوان رفتاری قابل تنبیه از طرف قانون تعریف شده است. همچون مزاحمت هایی که از طریق تلفن همراه صورت می گیرد.
مهندسی فرهنگی:
طراحى، نوسازى و بازسازى سیستم فرهنگی ویافتن راه کارهای علمی برای جهت دهی و سامان دهی مقوله مشخصی از فرهنگ را مهندسی فرهنگی می گویند. همانند افزایش کارایی تلفن همراه دربین مردم جامعه
چالش های فرهنگی :
دغدغه های فرهنگی به نوعی برگرفته از تهدید ها و تنگناهایی است که ازورود سایر فرهنگ ها به کشور نشات می گیرد. استفاده بی هنگام از تلفن همراه در امکانی نظیر مسجد، بیمارستان غیره...
1-8 چارچوب نظری تحقیق:
درن تحقیق، با توجه به موضوع مورد پژوهش، از نظریه هایی چند از دانشمندان و نظریه پردازان علوم ارتباطات اجتماعی جهت استفاده از دیدگاه های آنان، برای رسیدن به هدف پژوهش کمک گرفته شده است . در ذیل کاربرد این نظریه ها را در این تحقیق به عنوان چارچوب نظری محقق بیان می داریم:
نظریه شکاف آگاهی به فاصله اطلاعات درمیان اقشار و طبقات مختلف جامعه و دریافت و دسترسی آنان به اطلاعات می پردازد.این نظریه اعتقاد دارد افرادی که از فقر مالی برخوردارند، از نظر اطلاعاتی نیز فقیرند. این تحقیق اینطور اذعان دارد که در 15 سال پیش وقتی که تلفن همراه وارد کشور ما شد ، این ابزار به یکی از فناوری های لوکس روز تبدیل شده بود که تنها عده معدودی از افراد جامعه که در بیشتر مواقع افراد متمول را تشکیل می دادند و از آن استفاده می کردند. درنتیجه برخی اطلاعات تنها در بین این افراد مبادله می شد و به شکاف اطلاعات در بین افراد جامعه دامن می زد.
نظریه اشاعه نوآوری که توسط راجرز بیان شد، به تغییری که به واسطه ظهور نوآوری در جوامع اتفاق می افتد اشاره می کند، و آن را فرایندی می داند که از طریق آن به تدریج، نوآوری در یک جامعه مورد پذیرش عموم قرار می گیرد.
مطابق نظر راجرز، رسانه های جمعی در مرحله اول یعنی مرحله آگاهی و اطلاع رسانی، نقش بسیار تعیین کننده ای دارند و در مراحل بعد نقش ارتباطات میان فردی مؤثرتر است. در فرایند اشاعه نوآوری، رهبران فکری که معمولاً افرادی با تحصیلات و پایگاه اجتماعی بالاتر هستند در پذیرش این نوآوری به کمک گرفته می شوند. فرایند همگانی شدن تلفن همراه در ایران کاملا با نظریه اشاعه و نوآوری منطبق است.به دلیل اینکه تعداد افرادی که دربدو ورود،این و.سیله ارتباطی را خریداری کرده ومورد استفاده قرار دادند بسیار محدود بود. اما به مرور زمان با گسترش موبایل ، این وسیله ارتباطی همگانی شد و امروز در اختیار تمامی افراد قرارگرفته است.
همچنین نظریه جامعه اطلاعاتی در این تحقیق مورد استفاده قرار گرفته است.
درجامعه اطلاعاتی ،ارتباطات، عامل انتقال دهنده واقعی برای ایجاد تغییر و تحول در هر فرد به منظور دستیابی عملی به اطلاعات بی حد و مرز است . در این جامعه شبکه اطلاعاتی جهانی، جایگزین سرویس ارتباطات سنتی جهانی شده است.
درجامعه اطلاعاتی الگوهای سطح زندگی، شغلی، اوقات فراغت، نظام آموزشی، و عرصه داد و ستد مشخصاً از پیشرفت اطلاعات و دانش فنی متأثر است. به همین جهت می توان گفت که امروزه تلفن همراه تبدیل به ابزاری شده.که با پشتبانی از سرویس های مختلف توانسته با سرعت بالایی نقش گسترده ای در تبادل و انتقال اطلاعات وفرایند داد و ستد در زندگی اجتماعی افراد ایفا کند.
مدل تحقیق1-9
تلفن همراه
پیام
مکتوب
صوتی
تصویری
ارتباط
بالا رفتن فرهنگ کاربران
تقلیل شکاف آگاهی
نو آوری
جامعه اطلاعاتی
مقدمه
عصر امروز عصر ارتباطات است. به جرات می‌توان گفت که در این دوران کیفیت زندگی هر کس بستگی شدیدی به کیفیت ارتباطات او دارد و در این برهه از زمان دیگر جایی برای گوشه نشین‌ها و انزوا طلب‌ی ها نیست.
‌دوران‌ جدید که به ‌عصر اطلاعات‌ و دانایی‌ معروف‌ شده‌ ، نویددهنده‌ جهانی‌ نو با شیوه‌های‌ نوین‌ به‌کارگیری‌ اطلاعات‌ و دانش‌ است.
‌در دهه‌ اخیر فناوری‌ اطلاعات‌ علاوه‌ بر خودکارسازی‌ ادارات‌ و توسعه‌ ادارات‌ بی‌کاغذ، سازمانهای‌ مجازی، سازمانهای‌ دیجیتالی، تجارت‌ الکترونیکی، بانکداری‌ الکترونیکی، شهر الکترونیکی‌ و دولت‌ الکترونیکی، مفاهیمی‌ ازقبیل‌ مدیریت‌ دانایی‌ و منابع‌ اطلاعاتی‌ و فراتر از همه‌ زندگی‌ الکترونیکی‌ را بیش‌ از پیش‌ مطرح‌ و قابل‌ دستیابی‌ ساخته‌ است.
دلیل نامگذاری این عصر به " ارتباطات " نقش صنعت ارتباطات و فناوری اطلاعات در زندگی افراد در هزاره سوم است. چرا که هم اکنون گذران زندگی و رسیدگی به امور شخصی و کاری بدون دخالت مستقیم و غیر مستقیم ارتباطات و فناوری اطلاعات ممکن نیست.
دراین راستا نباید نقش تلفن همراه را به عنوان یکی از پرکاربردترین ابزارهای عصر ارتباطات و اطلاعات فراموش کرد.
امروزه نفوذ تلفن همراه در زندگی کاربران اجتماعی تا جایی راه پبدا کرده که تاحد بالایی فرهنگ ارتباطی جامعه را دستخوش تغییرات نموده است. این وسیله ارتباطی با قابلیت ها و امکانات خود به عنوان دروازه ورود دنیای مجازی به کار می رود ، تا جایی که معنای ارتباط و ارتباطات را نسبت به گذشته تغییر داده است. دراین بین توجه به تاثیرات این وسیله ارتباطی درزندگی فردی و اجتماعی افراد و ایجاد بسترهای فرهنگی استفاده از تلفن همراه در این عصر از جمله اقداماتی است که باید پیش از پیش به آن پرداخته شود و مورد توجه قرار گیرد.چرا در آینده نه چندان دور باید درانتظار جایگزینی دولت موبایل به جای دولت الکترونیک باشیم و بدون ایجاد پیوست ها و پیش زمینه های فرهنگی وقوع چالش ها و مشکلات مرتبط با این وسیله ارتباطی در جامعه اتفاقی دور از ذهن نخواهد بود .
2-1 بخش اول: ارتباط و ارتباطات
ویژگی مهم قرن بیستم سرعت بی سابقه تحولات بود. و آخرین نامی که به این قرن داده شده است "عصر ارتباطات" می باشد و این نام برگرفته از امکانات عظیم وسایل ارتباط جمعی ، رایانه های متنوع ، شبکه های انفورماتیک و بزرگراه های اطلاعاتی بود. عصر ما "عصر ارتباطات" است؛ در اطراف ما انفجاری از امکانات ارتباطی رخ میدهد که ما نسبت به آن اغلب نقش نظاره گر داریم . تحولات و انقلابات این عصر به سادگی تحولات قرون گذشته نیست چرا که دراین عصر تحولات در گستره های متنوع فضا و زمان رخ می دهد انقلاب ارتباطات فراگیر شده و از اندیشه بشر نیز فراتر رفته است ؛ در سایه چنین تحولاتی ابعاد زمان و فضا ارزش های کهن خود را از دست می دهند. انقلاب ارتباطات که با کشف تلگراف آغاز شد در ابتدا شتاب اندکی داشت ولی با ورود رادیو و سپس تلویزیون به عرصۀ زندگی بشر، آهنگ این انقلاب شتاب تندتری به خود می گیرد و با شبکه های بزرگ اطلاع رسانی رایانه ای مانند اینترنت تقریباٌ دسترسی به هر گونه اطلاعاتی امکان پذیر شده است. (صبری، 1384،91)
واژه ارتباط1 از ریشه لاتین "communis" به معنای اشتراک گرفته شده است این کلمه در زبان فارسی به صورت مصدر عربی باب افتعال به کارمی رود که در لغت به معنای پیوند دادن و ربط دادن و به صورت اسم مصدر به معنای بستگی، پیوند، پیوستگی و رابطه کاربرد دارد. (فرهنگ معین، 1342).

 برای دانلود فایل کامل به سایت منبع مراجعه کنید  : omidfile.com

یا برای دیدن قسمت های دیگر این موضوع در سایت ما کلمه کلیدی را وارد کنید :

 

. پژوهشگران ارتباطات، میان واژه ارتباطات به معنای مفرد و واژه جمع تفاوت قائل اند. کلمه ارتباطات به صورت جمع، در علوم ارتباطات به معنای مطالعه پیرامون ابزار و لوازم فنی این پدیده به کار می رود. حال آنکه معنای این واژه به صورت مفرد، بیانگر فرایندی است که درآن پیام از پیام دهنده به پیام گیرنده منتقل می شود. و به عبارتی دیگر به گردش پیام بین فرستنده و گیرنده پیام مربوط می شود. (دادگران،1381، 15)
اما مفهوم ارتباط دردائره المعارف فیشر چنین تعریف شده است" ارتباط در مفهوم گسترده آن برای بیان هر نوع انتقال اطلاعات به کار می رود" در یک مفهوم دقیقتر، انسان از مفهوم ارتباطات، یک جریان دو سویه تفهیم و تفاهم میان دو موجود زنده را درک می کند. ارتباط بین دو انسان، نوعی رفتار اجتماعی است که مفهوم" فاعلیت" یک قطب تا فهم و احساس و رفتار قطب دیگر گسترده است. ارتباطات نوع خاصی از رفتار اجتماعی یا رفتار متقابل است که طی آن مفهوم مورد نظر مستقیما به کمک علامات مختص به موضوع، به گیرنده منتقل می شود. (اشتاینباخ، 1368، 55)
ارتباطات ،جمع ارتباط است و هر نوع برخورد بین دو موجود یا پدیده که منجر به اشتراک،همبستگی، واکنش و مبادله پیام شود ارتباط نام دارد وممکن است بین دو فرد، دونظام، دوجامعه، یک فرد و یک جامعه، یک فرد با ماشین، یک فرد با حیوان و حتی حیوان با حیوان اتفاق افتد.
از ارتباط تعاریف مختلفی شده است، اما بهترین تعریف ارتباط متعلق به چارلز کولی است که در کتاب معروف خود به نام سازمان اجتماعی چنین تعریف می کند:
ارتباط فرایندی است که روابط انسانی بر اساس و به وسیله آن به وجود می آید و تمام مظاهر فکری و انتقال و حفظ آن ها در مکان و زمان بر پایه آن توسعه می یابد.ارتباطات حالات چهره، رفتارها، حرکات، طنین صدا، کلمات، نوشته، چاپ، راه آهن، تلگراف، تلفن و تمام وسایلی را در بر می گیرد که در راه غلبه بر مکان و زمان ساخته شده اند. اما ارتباطات صرفا به این مورد ختم نمی شود؛ فرهنگ، سیاست، اقتصاد و... تحت تاثیر ارتباطات هستند؛ مثلا ارتباطات انسانی با مجموعه ای از فرایندهای دقیق و ظریف به صورت کلامی و غیر کلامی موجب می شود مردم با هم تعامل داشته باشند، فرهنگ و شیوه های زندگی خود را حفظ کنند و از این طریق رفتار دیگران را کنترل کنند.(معتمد نژاد، 1358، 38)
این درحالیست که جیمز دبلیو . کری عقیده دارد که ارتباطات فقط به مفهوم جابه جایی اطلاعات نیست. او با تاکید بر رابطه دو واژه " ارتباط " و جامعه تعریف خود را از ارتباطات به گونه ای گسترش می دهد که حتی روابط بین تک تک افراد جامعه و به معنای دیگر ، فرهنگ را در بر می گیرد.
هدف ارتباط :
ارتباط برای دستیابی به یکی از اهداف زیر برقرار می شود:
خبر دادن، مطلع کردن
آموزش دادن
تفریح و سرگرمی
گسترش و توسعه رابطه موجود
2-1-1 فرهنگ چیست؟
فرهنگ "کولتور" ابتدا در تمدن اروپایی به عنوان واژه ای برای کشف نظام های روابط انسانی و کنجکاوی درباره شیوه زندگی مردمان و... به کار می رفت. واژه کولتور که از ریشه لاتینی گرفته شده است در اصل به معنای کشت وکار و پرورش بوده و نخستین بار به مفهوم کنونی در زبان آلمانی به کار گرفته شده است.
واژه فرهنگ در زبان فارسی از واژه های کهنی است که تنها در متن های نثر فارسی دری بلکه در نوشته های بازمانده از زبان پهلوی نیز فراوان یافت می شود . همچنین از مصدر آن یعنی "فرهیختن" عبارت و واژه های گوناگونی داریم.
فرهیختن به معنای ادب و هنر و علم آموختن با آموزاندن بوده است .فرهنگ در اصل به معنای ادب وعلم و هر آنچه که در رده های شایستگی های اخلاقی و هنروری جای دارد. امروزه واژه فرهنگ در زبان فارسی به معنای آموزش و پرورش در برابر education نشسته است.
 ازسوی دیگر، علم دانش و عقل و ادب و بزرگی و سنجیدگی از تعریف های قدیمی فرهنگ است.(فصلنامه هنر، 1365، 9)
تای لر فرهنگ را در معنی دانش و عقاید و هنرهای اخلاق و رسوم و سایر یافته های اجتماعی انسان به کار می برد. اما در عصر ما بر ابزار ها و رسوم معتقدات و علوم و هنرها و سازمان های اجتماعی دلالت می کند. رالف لینتون فرهنگ را ترکیبی از رفتار مکتب می‌داند که بوسیله اعضاء جامعه معینی از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود و میان افراد مشترک است.
به نظر ادوارد ساپیر فرهنگ عبارت است از نظامی از رفتارها که جامعه بر افراد تحمیل می‌کند و در عین حال نظامی ارتباطی است که جامعه بین افراد بر قرار می‌کند .
انسان بوسیله فرهنگ جامعه خود، موجودی اجتماعی می شود ، با مردم پیرامون خود از هزاران جهت هماهنگی می یابد و از مردم جامعه های دیگر از صد چهت متفاوت می شود. (اگ برن و نیم کوف، 1357، 9)
با تامل در تعاریف متفاوت فرهنگ می توان آن را به شکل زیر خلاصه کرد: فرهنگ مجموعه اندیشه و معارف ، آداب و رسوم ، ارزش ها و هنجارهای اجتماعی ،خط و زبان و آیین و همه آثار معنوی هر قوم و ملت است که از هر نسل به نسل دیگر منتقل می شود که از این رهگذر فرهنگ های ملی شکل می گیرد. بین فرهنگ های اقوام مختلف تفاوت هایی به چشم می خورد و انواع فرهنگ به وجود می آید، فرهنگ آسیایی، فرهنگ اروپایی، فرهنگ آرایی، فرهنگ سامی، فرهنگ ژرمن، فرهنگ هندی،فرهنگ ایرانی ، فرهنگ یونانی، و... اگرچه در حال حاضر تحت تاثیر ابزارهای فن آورانه یک فرهنگ قوی بین المللی تا حدودی فرهنگ ملی را متسحیل کرده ، با این همه ، مغایرت هاوتضاد های فراوانی بین فرهنگ ها مشاهده می شود که در شئون اجتماعی جاری و ساری است. (داداشی،1376، 11)
با توجه به تعاریف فوق بطور کلی می‌توان فرهنگ را میراث اجتماعی انسان دانست که او را از سایر حیوانات متمایز می‌سازد. این وجوه تمایز را که منحصر به انسان است می‌توان مبتنی بر چهار ویژگی بشرح زیر دانست:
1-تفکر و قدرت یادگیری
2-تکلم
تکنولوژی
4-اجتماعی بودن (زندگی گروهی)
بعضی از صفات فوق را می‌توان در حد بسیار ضعیفی در حیوانات نیز مشاهده نمود که آنها را در حقیقت اعمال و حرکات غریزی باید تلقی نمود و نه ویژگیهای فرهنگی مثل غریزه مادری، لانه سازی و ... فرهنگ انسانی بر عکس در بسیاری از موارد بر غرایز بشری لگام می‌زند و بهمین دلیل چنانچه فرهنگ انسانی را از انسان بگیرند تمایزی بین انسان و حیوان بجای نمی‌ماند. (http://aftab.ir/)
2-1-2 فناوری اطلاعات
در پنجاه سال گذشته بروز تحولات گسترده در زمینه کامپیوتر و ارتباطات، تغییرات عمده ای را در عرصه های متفاوت حیات بشری به دنبال داشته است. انسان همواره از فناوری استفاده نموده و کارنامه حیات بشری مملو از ابداع فناوریهای اطلاعات و ارتباطات که از آنان به عنوان فناوریهای جدید و یا عالی، یاد می شود و بیشترین تاثیر را در حیات بشری داشته اند.
دنیای ارتباطات و تولید اطلاعات به سرعت در حال تغییر بوده و ما امروزه شاهد همگرایی آنان بیش از گذشته با یکدیگر بوده، بگونه‌ای که داده‌ها و اطلاعات بسرعت و در زمانی غیرقابل تصور به اقصی نقاط جهان منتقل و در دسترس استفاده کنندگان قرار می‌گیرد.
ICT یا فناوری ‌‌اطلاعات ‌و ارتباطات بدون شک تحولات گسترده ای را در تمامی عرصه‌های اجتماعی و اقتصادی بشریت به دنبال داشته و تأثیر آن بر جوامع بشری بگونه‌ای می باشد که جهان امروز به سرعت در حال تبدیل شدن به یک جامعه اطلاعاتی است. جامعه ای که در آن دانایی و میزان دسترسی و استفاده مفید از دانش، دارای نقشی محوری و تعیین کننده است. گستره کاربرد و تأثیرات آن در ابعاد مختلف زندگی امروزی و آینده جوامع بشری به یکی از مهمترین مباحث روز جهان مبدل شده و توجه بسیاری از کشورهای جهان را به خود معطوف کرده است.
اما در تعریف فناوری اطلاعات و ارتباطات می‌توان گفت، فناوری عبارت است از گردآوری، سازماندهی، ذخیره و نشر اطلاعات اعم از صوت، تصویر، متن یا عدد که با استفاده از ابزار رایانه‌ای و مخابرات صورت پذیرد.
صرفنظر از تعاریف متنوع و دامنه وسیع کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در بخشهای مختلف زندگی بشری، دسترسی سریع به اطلاعات و انجام امور بدون در نظر گرفتن فواصل جغرافیایی و فارغ از محدودیتهای زمانی محوری ترین دستاورد این فناوری است.
می‌توان از ارتباطات مطمئن و در دسترس بصورت کارآمد، به عنوان بخشی از ابزار مطرح سازی مشکلات جهانی بهره‌گرفت. ممکن است فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطی به تنهایی گرسنه‌ها را سیر و ریشه کن نکند، یا مرگ و میر کودکان را نکاهد، اما عواملی بیش از پیش و با اهمیت هستند که رشد اقتصادی و برابری اجتماعی را به حرکت درمی‌آورند. الکترونیک یکی از پایه های عصر اطلاعات امروزی به شمار می رود. پایه دیگر آن ارتباطات جهانی است. رایانه و ماهواره تسهیل کننده این دو پایه عصر اطلاعات اندکه در روند رو به گسترش خود انقلابی را بر پایه اطلاعات و تبادل پردازش آن شکل داده اند. در این راستا رایانه برای دستگاه عصبی جدید جهانی مغزی فراهم آورده است. از اوایل سالهای 1970 میلادی کوچک شدن ابعاد رایانه آن را به کالایی بدل کرد که همه می توانستند به آن دسترسی داشته باشند. با این روند رو به گسترش استفاده از رایانه این وسیله الکتریکی در زمینه مبادله و پردازش اطلاعات و انباشت آن جایگاه رفیعی یافت و در پیوند با ماهواره و دیگر ابزارهای ارتباطی مفهومی از "انقلاب اطلاعات" راشکل داد که بر بسترهایی از فناوری اطلاعات و ارتباطات جریان می یافت. این انقلاب تحولات بسیاری را در جوامع مختلف سبب شد و در زمینه توسعه نقشی اساسی ایفا می نمود. (پاپلی یزدی، سقایی،1385، 231)
با وجودی که نزدیک به دو دهه از استفاده مفید فناوری اطلاعات وارتباطات و کاربردهای آن می گذرد، اغلب مردم در مواجه با این پدیده دچار مشکل مفهومی بوده و تصویر روشنی ازآ ن ندارند. این درحالیست که بعضا بار ها و بارها در زندگی روزمره خود از آن استفاده کرده اند. شناخت و عادت به این فناوری ها مستلزم کسب اطلاعات ، تمرین و گذشت زمان بیشتری است.
بدون شک فناوری اطلاعات و ارتباطات وکاربردهای آن بسیاری از آرزوهای دیرینه بشر را محقق می سازد. استفاده مناسب ازاین فناوری بدون شناخت قابلیت ها و ابزارهای آن ممکن نیست. کاربرد فناوری اطلاعات هرروز افزایش می یابد و گویی قرار است کلیه امور زندگی بشر نوعا با آن گره بخورد، لذا شناخت حداقل کاربردهایی که در حوزه زندگی هر فرد با توجه به تجربه و تخصصی که دارد امری لازم می باشد.( جلالی ،1388، 43)
2-1-3 فرهنگ و فناوری های نوین ارتباطی
مخابرات را باید وسیله ارتباطات و فرهنگ نامید. با مخابرات پیام های فرهنگی در قالب صدا، تصویر و نوشته منتقل می شود و زمان و مکان مفهوم جدیدی پیدا می کند. به گونه ای که انتقال فرهنگ از یک نسل به نسل دیگر در درون طبقات، کاست ها یا در نهایت شهرها به کشورها و جهان تسری می یابد . پیدایش فرهنگ جهانی در بسیاری از زمینه ها ی اجتماعی متاثر از عملکرد وسایل ارتباطی- مخابراتی است و مخابرات که پخش برنامه های صوتی و تصویری را جهانی کرده است به مثابه موتور رشد، تعالی و ترویج فرهنگ بشریت محسوب می شود. (داداشی، 1376، 12 )
این در حالیست که امروزه فن‌آوری اطلاعات به مدد فن‌آوری ارتباطات فراگیرشده و جهان را دگرگون ساخته است. مهمترین تغییراتی که این فن‌آوری در جهان به‌وجود آورده، به‌وسیله "مارشال مک لوهان" در عبارت دهکده جهانی خلاصه شده است که در آن مردم نقاط مختلف در کشورهای سراسر کره زمین به مانند ساکنان یک دهکده امکان برقراری ارتباط با یکدیگر و اطلاع از اخبار و رویدادهای جهانی را دارند. امروزه نقش تکنولوژی‌های نو در زندگی اجتماعی و در عرصه‌های مختلف زندگی بشر انکار ناپذیر بوده و در برنامه‌ریزی‌های توسعه اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی جایگاه ویژه‌ای به فن‌آوری اطلاعات و ارتباطات داده می‌شود.
عنصر مهم دیگری که در این زمینه باید مورد توجه قرار گیرد، "فرهنگ" و ارتباط آن با فن‌آوری‌های نوین ارتباطی است. برای درک اهمیت فرهنگ در زمینه تکنولو‍‍‍‍‍‍ژی‌های نو تلاش‌های زیادی انجام شده است که اغلب منتهی به این سوالات اساسی می‌شود که آیا تکنولوژی نقشی در فرهنگ جوامع دارد یا خیر؟ چه رابطه‌ای مابین این دو می‌توان در نظر گرفت؟
فن‌آوری‌های جدید می‌توانند بر فرهنگ آن جامعه تاثیر گذارند و حتی باعث تغییرات فرهنگی شوند اما اغلب چون فرهنگ جوامع ثابت بوده و به تدریج تغییر می‌کند پس می‌توان گفت که معمولاً تکنولوژی جدید با فرهنگ جامعه سازگار شده و حتی به عنوان پشتیبان الگوهای رفتاری آن جامعه استفاده می‌شوند.
از سوی دیگر می‌توان به تاثیر تکنولوژی بر فرهنگ نیز اشاره کرد که حالت افراطی آن در نوشته‌های فیلسوف آلمانی"مارتین هایدگر" دیده می‌شود که به اثرات مخرب تکنولوژی تاکید می‌کند. در بین نظریه پردازان ارتباطی هم می‌توان به "نیل پستمن" اشاره کرد که با جعل واژه "تکنوپولی" به حالت انحصاری تکنولوژی در دنیای مدرن اشاره می‌کند.
یکی‌ از مشکلات اساسی موجود در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، مشکل فرهنگی و روانی برخورد با فن‌آوری‌های نوین است که معمولاً بخشی از مردم در مقابل تغییرات واکنش عموماً منفی‌ای نشان می‌دهند که این مسئله باعث تاخیر در استفاده مناسب از آنها می‌شود. شاید این مشکل تنها به کشورهای توسعه نیافته مربوط نباشد و کم و بیش در کشورهای توسعه یافته و خالق این فن‌آوری‌ها نیز، این واکنش‌ها معمول باشد. در هر صورت طبق نظریه‌ی " اشاعه‌ی نوآوری" در مقابل یک تکنولوژی جدید برخوردهای متفاوتی دیده می‌شود و افراد با توجه به ویژگی‌های مختلفی که می‌توانند از خود نشان دهند، برخوردهای متفاوت و گاهی متضاد از خود نشان می‌دهند. این واکنش‌ها در حال حاضر نیز مشکلاتی را در جهان به‌وجود آورده است که باعث کاهش سرعت بعضی از فن‌آوری‌ها شده ‌است. البته این‌گونه مشکلات ممکن است به کشورهای خاصی مربوط نباشد و مثلاً در کشور آمریکا هم که کشوری توسعه یافته ‌است، در زمینه تولید دانش و فن‌آوری ممکن است این مشکلات وجود داشته ‌باشد
بنابراین آموزش و توسعه‌ی فرهنگ استفاده از فن‌آوری‌های جدید یکی از مسائل مهم در توسعه‌ی فن‌آوری اطلاعات - ارتباطات است که باید مشکلات مرتبط با آن شناخته و حل شود. در کشورهای توسعه‌یافته، افراد سالخورده و مسئولین سابقه‌داری هستند که تجربیات سنتی‌ خود را دارند و تسلیم فن‌آوری‌های نوین نمی‌شوند، حتی در مقابل تغییر می‌ایستند و به همین دلیل مراحل توسعه را با تأخیر مواجه می‌سازند.
در جوامع سنتی و عقب افتاده این وضع به مراتب بدتر است و عدم اطلاع حاکمان و دولت‌ها از مزایای این پدیده‌ها سبب تاخیر در استفاده از فن‌آوری‌های جدید و توسعه دانش و رشد اقتصادی در آن جوامع می‌شود. از اینگونه اشکالات و مسائل در طول تاریخ بشر فراوان دیده شده است و این مشکلات در آینده نیز ادامه خواهد داشت.
یکی دیگر از مشکلات دسترسی زودهنگام به فن‌آوری‌های جدید پدیده‌ای به‌نام " شکاف دیجیتالی" بین کشورها است. این موضوع به‌قدری مهم است که از سال 94 میلادی معیار تشخیص کشورهای فقیر و غنی شده است. تا قبل از سال 94 فاصله کشورهای فقیر و ثروتمند را با سرمایه مادی می‌سنجیدند اما امروزه به کشوری ثروتمند می‌گویند که از نظر توسعه‌ی فن‌آوری اطلاعات به مرحله خوبی از رشد رسیده باشد، ضریب نفوذ اینترنت در آنها بالای 50 باشد و مردم خدماتشان را از دولت در منزل و از طریق دولت الکترونیکی دریافت کنند.
توجه به این مشکل در جای خود مهم است و در صورتی‌که به آن توجه نشود و این فاصله بیشتر گردد مشکلات بزرگی را برای جوامع اطلاعاتی در جهان به‌وجود خواهد آورد و از شتاب سریع توسعه‌ی فن‌آوری اطلاعات خواهد کاست. ورشکستگی شرکت‌های رایانه‌ای - مخابراتی در سال‌های 97 و 98 در واقع از نشانه‌های ضعف فرهنگی و عدم شناخت علمی از پدیده‌های جدیدی مانند فن‌آوری اطلاعات و ارتباطات بوده است.
تغییرات سریع و رشد فن‌آوری‌های نوین باعث شده است تا نگرانی عمده‌ای راجع به آمادگی انسان‌ها در تمامی جوامع و به‌خصوص نسل‌های آینده در برابر این شرایط به‌وجود آید. از کشورهای فقیر و در حال توسعه که بگذریم، کشورهای پیشرفته دنیا به طور جدی نگران بی‌سوادی (سواد فن‌آوری) نسل آینده خود هستند که در این رابطه تدابیری نیز اندیشیده‌اند که از جمله می‌توان به ارتقاء سواد فن‌آوری اشاره کرد.
در همین حال پکاتاریانه دبیر کل اتحادیه جهانی مخابرات در پیام خود به مناسبت روز جهانی ارتباطات در سال 1994 چنین می گوید بگذارید در این دهکده کوچک جهانی همه ملل از مخابرات و فناوری جدید اطلاعات بهره مند شوند. در کشور های صنعتی مخابرات محور فعالیت های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است،ولی در کشورهای درحال توسعه کارهای بسیار ی باید انجام شود. ملل مختلف دیگر نمی توانند از مخابرات غافل شوند زیرا نقش مخابرات درهمه زندگی بسیار مهم است.( مجله پیام پست و مخابرات،1373، 10)
این واقعیت است که تقریبا هر کشور فقیر و غنی وهر فردی از دارا وندار باید تلفن داشته باشند. این امر البته به خاطر نوع دوستی نخواهد بود، بلکه به این دلیل بیان شده است که هر قدر مردم بیشتر به سامانه ای وصل شوند به همان نسبت آن سامانه برای استفاده کنندگان ، بویژه برای مقاصد فرهنگی و تجاری اثر بیشتری خواهد داشت.لذا پرداختن به مقوله فرهنگ با عنایت به پدیده گستردگی ارتباطات مخابراتی قابل تامل است. دربسیاری از کشورهای توسعه یافته می توان نقش آموزشی مخابرات را مشاهده کرد.
2-2 بخش دوم: تلفن همراه
تلفن همراه یک وسیله شخصی و قابل حمل برای ارتباط مخابراتی است. برای استفاده از تلفن همراه باید شخص استفاده کننده که مشترک نامیده می‌شود، به یک شبکهٔ مخابراتی متصل گردد. برای اتصال به شبکه باید حساب اشتراک تلفن همراه در نزدیک سرویس دهنده (اپراتور) برای مشترک خاص، ایجاد شده باشد. شبکه‌های مخابراتی تلفن عمومی در تمام دنیا با قراردادهای تجاری و شیوه‎های حسابرسی ویژهٔ خود، به هم متصل می‎شوند و هر مشترک تلفن همراه معمولاً می‌تواند با گوشی خود، یک ارتباط تلفنی با دارندگان تلفن‎های ثابت یا همراه در هر جای زمین (مشروط به ارایه سرویس در آن نقطه) برقرار کند.
منظور از موبایل (گوشی همراه) وسیله‎ای است که برای اتصال به شبکهٔ تلفن همراه به کار می‌رود. این وسیله که نسل‎های گوناگونی دارد توسط شرکت‎های سازنده تولید می‎شود و به فروش می‎رسد. در تلفن‎های همراه معمولاً یک مجموعه نرم‌افزار یا سیستم عامل برای کنترل سخت‌افزار به کار می‎رود و برنامه‎های جانبی توسط سیستم عامل اجرا می‌شوند. یکی از سیستم عامل‌های معروف برای تلفن همراه، سیستم عامل سیمبیان است. http://fa.wikipedia.org))
2-2-1 تاریخچه ورود تلفن همراه به ایران
یک دهه پس از ظهور پدیده تلفن سیار در جهان، ایران نیز در سال 1354تا 1355درصدد استفاده از این سیستم برآمد و با بررسی هایی که از سوی شرکت مخابرات ایران و کارشناسان خارجی صورت گرفت این نتیجه حاصل شد که ایران سالانه کشش جذب چهارتا پنج هزارمشترک را دارد، به همین منظور اجرای طرح با هزارشماره پیش بینی شد اما این تلاش در آن زمان ناکام ماند.
در سال 1367 وزارت پست و تلگراف و تلفن اقدام به طراحی تلفن همراه کرد که با یک تجدیدنظر درآن در سال 1372 تجهیزات شبکه تلفن همراه کشور خریداری شد و در مرداد ماه سال 1373 فاز اول این طرح به ظرفیت 10هزار شماره ای آغاز به کار کرد.
همزمان با اجرای این طرح در تهران، طراحی مقدماتی سیستم تلفن همراه در کرمان نیز آغاز شد که در مرحله دوم طرح مقرر شد ، تهران ضمن اتصال به این شهرها با ورودی و خروجی زیرزمینی و دریایی کشور نیز مرتبط شود و جزایر قشم و کیش در مرحله دوم تحت پوشش این طرح قرار گیرند.
طی سالهای 1373 تا 1374 تنها صدنفر در کشور تلفن همراه داشتند و این سیستم به هیچ عنوان برای مردم شناخته شده نبود.
در شهریور 1374 نیز هنگامی که آگهی نام نویسی در روزنامه های کثیرالانتشار کشور برای دریافت موبایل 600 هزار تومانی منتشر شد تنها حدود هشت تا نه هزارنفر ثبت نام کردند.
به عبارت دیگر استقبال چندانی از این سیستم پایه و ضروری در جامعه به عمل نیامد و حتی در محافلی با واکنش های منفی ، تلفن همراه سیستمی زاید و تجملاتی عنوان شد.
اما از بهمن 1374 چرخشی شگفت برای نام نویسی موبایل در جامعه پدیدار شد به نحوی که 200هزارنفر با پرداخت 600 هزار تومان متقاضی دریافت تلفن سیار شدند؛ البته تقاضای استانهای کشور بدلیل عدم آگاهی از کاربرد این وسیله ارتباطی کمتر بود و بیشترین تقاضا به شهروندان تهرانی اختصاص داشت که بیش از 130 هزار نفر برآورد می شد و همچنین مردم حومه تهران یعنی کرج، قزوین، ساوه و قم که با در نظر گرفتن شمار آنان رقم تقاضا به 150 هزار شماره می رسید.
پس از آن در پی استقبال غیرمنتظره مردم، طراحی شبکه برای گسترش تلفن همراه یک میلیون مشترک پیش بینی شد و در این زمینه برای شهرهای مختلف کشور دستگاههای لازم به منظور راه اندازی این پروژه خریداری و نصب شد.
سیستم تلفن همراه دیجیتالی ایران از کشور فنلاند خریداری شد که از نوع GMS بود و برخی خریدها نیز در این چند ساله اخیر از شرکت های آلمانی صورت گرفته استwww.mobna.net))
گسترش دامنه ضریب نفوذ موبایل در ایران به بعد از سال 82 بازمی گردد که در آن سال حدود دومیلیون و414 هزار و 815 تلفن همراه با نرخ دولتی در داخل کشور به متقاضیان واگذار شد.
نخستین گروه مشترکین ثبت نامی سیم کارت های دائمی اپراتور اول در فاصله سال های 73 تا 75 مبلغ 600هزار تومان بابت سیم کارتهای خود پرداختند ، پس از آن مبلغ ثبت نام سیم کارت های دائمی در فاصله سال های 76 تا 79 رقم 500 هزار تومان بود و متقاضیان در فاصله سالهای 81 تا 83 مبلغ 440 هزار تومان ،در سال 84 مبلغ 360 هزار تومان و از سال 85 تاکنون برای دریافت سیم کارت دائمی اپراتور دولتی مبلغ 288 هزار تومان پرداخته اند.
در فاصله سالهای 73 تا 84 سیم کارت دائمی اپراتور اول به تنهایی یکه تاز این بازار بکر بود و این اپراتور دولتی از این فرصت برای جذب بیشتر مشترک بهره جست.طی این سالها اگرچه قیمت ثبت نامی سیم کارت کاهش چشمگیری می یافت اما به دلیل آنکه مردم برای دریافت سیم کارت باید حدود یک سال و نیم تا دو سال در نوبت ثبت نام می ماندند بازار آزاد این کالای ارتباطی بسیار داغ بود و سیم کارت دولتی تا 5/1میلیون تومان هم مبادله می شد.
در همین حال سیم کارتهای دائمی اپراتور اول که با کدهای مختلف یک تا چهار در بازار عرضه می شد تنها امکان مکالمات تلفنی مشترکان را فراهم می کرد و کسانی که می خواستند از سرویس پیام کوتاه استفاده کنند باید برای فعال سازی درخواست خود، هزینه آن را پرداخت می کردند.
(بخشی پور،1378،12)
سال 84 برای صنعت مخابرات کشور و بخصوص موبایل ایرانی سالی پرهیجان و با فرازونشیب و تحولات بسیاری در این حوزه همراه بود که این تحولات تاثیر پررنگی در توسعه این بخش باقی گذاشت.
راه اندازی شبکه مستقل اعتباری تالیا که ورود اولین سری سیم کارتهای اعتباری به کشور را رقم زد ، انتخاب ایرانسل به عنوان اپراتور دوم تلفن همراه کشور در راستای اهداف برنامه سوم و چهارم توسعه اقتصادی کشور و نیز ثبت نام نزدیک به هشت میلیون سیم کارت‌ 360 هزار تومانی دولتی از برجسته‌‏ترین خبرهایی بود که ضریب نفوذ 12درصدی تلفن همراه در آن سال را تحت تاثیر قرار داد.
این تحولات که کاهش نرخ سیم کارت در کشور را بدنبال داشت سبب شد تا این کالای ارتباطی جای خود را در میان مردم باز کند و به جزیی از زندگی آنان تبدیل شود.
شبکه تلفن همراه دولتی کشور با هشت میلیون و 503 هزار مشترک سال 84 را به پایان برد که به وسیله شش هزار و ۲۵۱ ایستگاه آنتن BTS در 997 شهرکشور سرویس دهی می کرد.
تعداد سیم کارت های واگذار شده اپراتور دولتی کشور در این سال سه میلیون و ۴۲۷ هزار و ۳۸۲ شماره بود.
تا واپسین روزهای سال 84 از مجموع هشت و نیم میلیون مشترک این اپراتور، تنها سه میلیون و ۴۳۶ هزار مشترک امکان ارسال پیام کوتاه را داشتند اما در آخرین روزهای این سال مدیران شرکت ارتباطات سیار اعلام کردند که با توجه به نصب و راه اندازی دو مرکز پیام کوتاه جدید با مجموع ظرفیت پنج میلیون کاربر، امکان ارسال SMS کلیه مشترکان را فراهم کرده اند.
پایین بودن کیفیت خدمات تلفن همراه و اختلالات گسترده این شبکه از جمله مشکلات شبکه تلفن همراه بود که روزهای دوازده سالگی خود را می گذراند.
در این سال سیم کارت مشترکان اپراتور اول در 48 کشور جهان زنگ می خورد. در ماههای پایانی سال 84 نیز برگزاری دور تازه ثبت نام سیم کارت تلفن همراه شبکه دولتی کشور با مبلغ ۳۶۰ هزار تومان بدون تعیین سقف و محدودیت آغاز شد و به دلیل پایین آمدن مبلغ ثبت نام و تسهیلات ثبت نام اقساطی برای فرهنگیان و پرستاران ،هفت میلیون و 988 هزار نفر متقاضی این سیم کارتها شدند.
پروژه سیم کارت اعتباری تالیا نیز اردیبهشت ۸۴ و توسط مجتمع صنعتی رفسنجان در شهر تهران راه اندازی شد و واگذاری ۶۷۷هزار سیم کارت متقاضیانی که در اسفند 83 از طریق دفاتر پستی شهر تهران پیش ثبت نام کرده بودند برای دریافت سیم کارتهای ۴۵هزار تومانی انجام پذیرفت.
البته زمزمه ورود شرکت مخابرات ایران به عرصه سیم کارتهای اعتباری نیز در آخرین ماههای همین سال بر زبانها افتاد و وزارت ارتباطات اعلام کرد که قصد دارد سیم کارتهای اعتباری دولتی را که تعرفه ای مشابه تالیا دارد از طریق ثبت نام به بازار عرضه کند که درآن زمان این تصمیم به دلیل حجیم تر کردن بدنه دولت و تصدی گری آن و ورود به بخش غیردولتی با مخالفت های بسیاری همراه شد.( http://fa.wikipedia.org)
موبایل درسال 85
بدون شک سال 1385سال انقلاب تلفن همراه ایران بود؛ در این سال تعداد مشترکان تلفن همراه به رقمی نزدیک به 17میلیون نفر رسید، شبکه اپراتور دوم تلفن همراه یا همان ایرانسل راه اندازی شد و مردم بالاخره قادر به تهیه سیم کارت های ارزان قیمت و بروز شدند و امکان انتخاب شماره نیز برای نخستین بار در کشور برای آنان فراهم شد.
سال 85 سال عرضه سیم کارتهای ارزان قیمت 150هزار تومانی بود ؛ سالی که ورود سیم کارتهای اپراتور دوم بازار قیمت کاذب تلفن همراه دولتی را از بین برد و افزایش ضریب نفوذ تلفن همراه را منجر شد.
قراداد پرحاشیه اپراتور دوم تلفن همراه که در سال 84 به نفع کنسرسیوم ایرانی خارجی ام تی ان – ایرانسل رقم خورد سبب شد تا این اپراتور در مهرماه سال 85 سیم کارتهای 0935 دائمی خود را روانه بازار کند و پس از آن سیم کارتهای اعتباری این اپراتور با قیمت 29 هزار تومان به بازار آمد که توانست مشترکان بسیاری را به خود جلب کند به نحوی که هم اکنون 98درصد مشترکان این اپراتور را دارندگان سیم کارتهای اعتباری تشکیل می دهند.
در سال 85 اپراتور اول معادل کل واگذاری های خود در طول 12 سال قبل سیم کارت ثبت نام کرد و تعداد مشترکانش را به حدود 15 میلیون نفر رساند و نیز عرضه سیم کارتهای اعتباری 0919 را به بهای 34هزار تومان که دارای 10هزار تومان شارژ اولیه بود در دستور کار قرار داد.
همزمان با کاهش بهای سیم‌کارت‌های دائمی اپراتور اول به 288 هزار تومان امکان ثبت‌نام اقساطی این گونه سیم‌کارت‌ها برای تمامی شهروندان ممکن شد؛ به این صورت که شهروندان در هنگام ثبت‌نام تنها 150هزار تومان می‌پرداختند و باقی مانده بهای سیم کارت، یعنی 133 هزار تومان در هنگام تحویل پرداخت می‌شد.
این شرکت همچنین تحویل سیم‌کارت در محل مورد نظر متقاضی به هنگام فرارسیدن نوبت واگذاری‌اش را فراهم ساخته بود که با این سرویس دیگر نیازی به مراجعه مجدد متقاضی به ایستگاه محل ثبت‌نام نبود.
در سال 85 کاربرد sms نیز برای مشترکان معنا یافت و پس از این سال بود که پیام کوتاه به یکی از پردرآمدترین سرویس ها برای اپراتورهای تلفن همراه تبدیل شد.
در آخرین ماههای این سال امکان استفاده از اینترنت همراه و سرویس پیام های چند رسانه ای برای مشترکان ایرانسل فراهم شد اما ارائه آن به سرعت متوقف شد.( بخشی پور،1387 ،14)

— -فایل مقاله رایگان ریسرچ - تحقیق - مقاله -338)

2-4-5-عوامل کالبدی 14…………………………………………………………………………………………………….2-5- یکپارچهسازی اراضی152-5-1- یکپارچهسازی اراضی در جهان152-5-2- یکپارچهسازی اراضی در ایران16…………………………………………………………………………………2-5-3- مراحل اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری18……………………………………………………..2-5-4- مزایای اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی19…………………………………………………………………2-5-5- تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری در شهرستان شفت استان گیلان192-6- توسعه پایدار22…………………………………………………………………………………………………………2-6-1- کشاورزی پایدار23………………………………………………………………………………………………….2-6-2- یکپارچهسازی اراضی و کشاورزی پایدار242-7- ارزیابی اثرات زیستمحیطی242-7-1- پیشینه تاریخی تدوین قوانین و مقررات ارزیابی اثرات زیستمحیطیو اهمیت قانونی آن در جهان252-7-2- پیشینه تاریخی تدوین قوانین و مقررات ارزیابی اثرات زیستمحیطیو اهمیت قانونی آن در ایران252-8- ابعاد زیستمحیطی توسعه پایدار272-8-1- حفظ تعادل اکوسیستم طبیعی272-8-2- تلفیق امور توسعه با محیطزیست272-8-3- برنامهریزی و مدیریت منابع طبیعی272-8-4- استفاده بهینه از منابع آب، خاک و انرژی282-8-5- جایگزینی منابع تجدیدپذیر292-8-6- برنامهریزی و مدیریت حوادث غیرمترقبه292-8-7- کنترل آلودگیهای زیستمحیطی292-9- پیشینه نظری29فصل سوم41روش اجرای تحقیق 423-1- موقعیت جغرافیایی منطقه مورد مطالعه433-1-1-معرفی شهرستان شفت433-2- روش تحقیق443-3- جامعه و نمونه آماری44
3-4- ابزار پژوهش453-5- روایی و پایایی ابزار اندازهگیری483-5-1- روایی483-5-2- پایایی483-6- متغیرهای تحقیق و تعاریف عملیاتی49………………………………………………………………………………3-6-1-متغیر مستقل49……………………………………………………………………………………………………….3-6-2- متغیر وابسته49………………………………………………………………………………………………………3-7-فرضیههای تحقیق493-8- روش تجزیه و تحلیل دادهها50……………………………………………………………………………………….3-8-1- آمار توصیفی50……………………………………………………………………………………………………..3-8-2- آمار استنباطی50فصل چهارم.............................................................................................................................................................51 تجزیه و تحلیل دادهها52..…………………………………………………………………………………………………...4-1- مقدمه534-2- یافتههای توصیفی جامعه آماری اراضی تجهیز شده 534-2-1- ویژگیهای فردی534-2-2- ویژگیهای نظام زراعی554-2-3- ویژگیهای اقتصادی604-2-4- فعالیت-های آموزشی- ترویجی634-2-5- ابعاد زیستمحیطی644-2-6- دانش ابعاد زیستمحیطی654-2-7-اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی در اراضی شالیکاری67
4-3- یافتههای توصیفی جامعه آماری اراضی سنتی684-3-1- ویژگیهای فردی684-3-2- ویژگیهای نظام زراعی704-2-3- ویژگیهای اقتصادی754-2-4- فعالیتهای آموزشی-ترویجی784-2-5-ابعاد زیستمحیطی794-2-6-دانش ابعاد زیستمحیطی804-3-آمار استنباطی814-3-1- مقایسه ویژگیهای فردی، زراعی و اقتصادی کشاورزان دو گروه با استفاده از آزمونt81فصل پنجم84بحث، نتیجهگیری و پیشنهادها855-1-مرور کلی بر تحقیق865-1-1- مقدمه865-1-2- اهداف و سوالات875-1-3- محدوده تحقیق875-1-4- محدودیت تحقیق875-1-5- روش و نوع تحقیق885-1-6- متغیرهای تحقیق885-1-6-1- متغیرهای مستقل885-1-6-2- متغیر وابسته885-1-7- فرضیههای تحقیق....................................................................................................88 5-2- نتیجهگیری................................................................................................................88
5-2-1-یافتههای توصیفی.....................................................................................................88
5-2-1-1- یافتههای توصیفی شالیکاران دارای اراضی تجهیز شده ...................................................................88
5-2-1-2- یافتههای توصیفی شالیکاران دارای اراضی سنتی.......................................................................90
5-2-2- یافتههای استنباطی........................................................................................................................92
5-3- بحث.................................................................................................................................................93
5-4- پیشنهادها..........................................................................................................................................93
5-4-1- پیشنهادهای پژوهش حاضر...........................................................................................................94
5-4-2- پیشنهادهایی برای پژوهشهای آینده.............................................................................................95
منابع ..........................................................................................................................................................96
فهرست جداول
جدول (2-1) برآورد سطح تولید و عملکرد در هکتار شلتوک سال زراعی 89-1388 ........................................11
جدول (2-2) مشخصات سطح اراضی شالیزاری، سطوح تجهیز نشده و سطوح قابل تجهیز استان به تفکیک شهرستانها21جدول (2-3) چهارپوب نظری تحقیق35جدول (3-1) انواع اراضی شالیکاری و پرسشنامهها44جدول (3-2) و (3-3) و (3-4) ارزش عددی گویههای پرسشنامه47جدول (3-5) میزان اعتماد (پایایی) پرسشنامه اراضی تجهیز شده با استفاده از روش آلفای کرونباخ......48جدول (3-6) میزان اعتماد (پایایی) پرسشنامه اراضی سنتی با استفاده از روش آلفای کرونباخ49جدول (4-1) توزیع فرآوانی ویژگیهای فردی کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده54جدول (4-2) توزیع فرآوانی ویژگیهای نظام زراعی کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده57جدول (4-3) توزیع فرآوانی ویژگیهای اقتصادی کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده61جدول (4-4) میزان فعالیتهای آموزشی و ترویجی شالیکاران دارای اراضی تجهیز شده به ترتیب اولویت......64جدول (4-5) توزیع فراوانی شالیکاران مورد مطالعه بر حسب میزان فعالیتهای آموزشی و ترویجی64جدول (4-6) توزیع فرآوانی ویژگیهای ابعاد زیست محیطی کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده65جدول (4-7) میزان دانش ابعاد زیست محیطی شالیکاران به ترتیب اولویت66جدول (4-8) توزیع فراوانی شالیکاران مورد مطالعه بر حسب میزان دانش ابعاد زیست محیطی......66جدول (4-9) میزان اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی در اراضی شالیکارای به ترتیب اهمیت موضوع67جدول (4-10) توزیع فراوانی اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی در اراضی شالیکاری مورد مطالعه68جدول (4-11) توزیع فرآوانی ویژگیهای فردی کشاورزان دارای اراضی سنتی69جدول (4-12) توزیع فرآوانی ویژگیهای نظام زراعی کشاورزان دارای اراضی سنتی71جدول (4-13) توزیع فرآوانی ویژگیهای اقتصادی کشاورزان دارای اراضی سنتی76جدول (4-14) میزان فعالیتهای آموزشی و ترویجی شالیکاران دارای اراضی سنتی به ترتیب اولویت......79جدول (4-15) توزیع فراوانی شالیکاران مورد مطالعه بر حسب میزان فعالیتهای آموزشی و ترویجی79جدول (4-16) توزیع فرآوانی ویژگیهای ابعاد زیست محیطی کشاورزان دارای اراضی سنتی80جدول (4-17) میزان دانش ابعاد زیست محیطی شالیکاران به ترتیب اولویت81جدول (4-18) توزیع فراوانی شالیکاران مورد مطالعه بر حسب میزان دانش ابعاد زیست محیطی......81جدول (4-19) مقایسه میانگینهای ویژگیهای دو گروه کشاورزان با استفاده از آزمون t82فهرست اشکال
شکل (2-1) مراحل اجرای طرح تجهیز، نوسازی و یکپارچهسازی اراضی شالیزاری......18شکل (3-1) نقشه استان گیلان43چکیده
پراکندگی و کوچک بودن اراضی، یکی از عناصر ساختاری سنتی کشاورزی کشور است که امروزه بهعنوان یکی از موانع اصلی توسعه کشاورزی تبدیل شده است. مهمترین اهدافی که اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری دنبال میکند را میتوان در چهار حوزه اقتصادی، اجتماعی، نهادی و زیستمحیطی تقسیمبندی نمود. در بعد زیستمحیطی با هدف جلوگیری از فرسایش خاک و تخریب زمین، کاهش مصرف نهادهها بهخصوص نهادههای شیمیایی نظیر انواع کودها و سموم شیمیایی و . . . را از اهداف طرح عنوان مینمایند. این تحقیق سعی دارد اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت را بررسی نماید. تحقیق حاضر از روش توصیفی همبستگی استفاده شده است. جامعه آماری این تحقیق را شالیکاران شهرستان شفت که دارای اراضی شالیکاری تجهیز شده و نیز سنتی هستند، تشکیل دادند. که با شیوه نمونهگیری تصادفی، 244 نفر به شکل تصادفی انتخاب شدند روایی محتوایی پرسش نامه توسط پانل متخصصان بهدست آمد. همچنین آزمون پایایی، به وسیله یک مطالعه راهنما برای بهدست آوردن ضریب اعتبار پرسشنامه انجام شد و ضریب آلفای کرونباخ برای اراضی تجهیز شده 832/0و برای اراضی سنتی 757/0 بدست آمد. یافتههای حاصل از آزمون t تست در زمینه مسائل زیستمحیطی نشان داد، مقدار سم مصرفی برای کنترل کرم ساقهخوار برنج دو گروه با هم اختلاف معنیداری ندارند. ولی در مورد مقدار مصرف کود اوره، مقدار مصرف علفکش، مقدار مصرف قارچکش در هکتار، دو گروه در سطح 99 درصد دارای اختلاف معنیدار و در مورد مصرف کود فسفات دو جامعه در سطح 95 درصد دارای اختلاف معنیداری میباشند. در زمینه مقایسه ابعاد زیستمحیطی کشاورزی پایدار در اراضی تجهیز شده و سنتی، 8/51 درصد از شالیکاران دارای اراضی تجهیز شده در اراضی خود کشت دوم انجام داده ولی کشاورزان دارای اراضی سنتی فقط 1/13 درصد کشت دوم در اراضی شالیکاری انجام دادهاند. در زمینه استفاده از کنترل بیولوژیک با استفاده از زنبور تریکوگراما علیه کرم ساقهخوار برنج، 17 درصد کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده بیشتر از کشاورزان دارای اراضی سنتی از این روش استفاده نمودهاند. 14 درصد از کشاورزان دارای اراضی سنتی در اراضی شالیکاری خود تغییرکاربری انجام دادهاند ولی کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده پس از اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی، فقط 5/3 درصد آنان در اراضی خود تغییرکاربری انجام دادهاند و از این طریق آسیب کمتری بهواسطه تغییر کاربریها به محیط زیست وارد نمودهاند.
کلمات کلیدی: تجهیز و نوسازی اراضی، کشاورزی پایدار، اراضی تجهیز شده، اراضی سنتی.

فصل اول:کلیات تحقیقمقدمهپراکندگی و کوچک بودن اراضی، یکی از عناصر ساختاری سنتی کشاورزی کشور است که امروزه بهعنوان یکی از موانع اصلی توسعه کشاورزی تبدیل شده است. پایین بودن میزان بهرهوری، بالا بودن هزینههای تولید، جلوگیری از الگوی مناسب زراعی، غیر کارآ کردن مدیریت مزرعه، عدم استفاده موثر از ماشینآلات، اختلاف میان کشاورزان و تضعیف همبستگیهای اجتماعی در جامعه روستایی و سرانجام فقر و مهاجرت روستایی بهعنوان شاخصهای توسعه نیافتگی، همگی به نوعی در ارتباط با پراکندگی اراضی قرار دارد (شیرزاد، 1376). در نظامهای جدید تولید در بخش کشاورزی و بکارگیری فناوری و مکانیزه شدن مراحل مختلف فرآیند تولید کشاورزی، پراکندگی نامنظم قطعات یک عامل بازدارنده قلمداد میشود که کاهش بهرهوری و افزایش هزینههای تولید را به همراه خواهد داشت (توسلی، 1378).
در کشور ما کشت برنج، یکی از پرهزینهترین و مشکلترین کارهای زراعی میباشد. بالا بودن هزینه تولید، عدم دسترسی بهموقع به نهادههای کشاورزی (کود، سم، آب و . . . ) پایین بودن سطح فنآوری و در نتیجه بالا بودن هزینهها و قیمتهای ماشینهای کشاورزی از دلایل عمده عدم پیشرفت کشت برنج در کشور میباشد. با توجه به اینکه برنج بعد از گندم، مهمترین منبع غذایی در کشور ماست، اهتمام و توجه بیشتر به این محصول با ارزش، امری ضروری است. در نتیجه برای افزایش تولید این ماده غذایی چارهای جز افزایش عملکرد در واحد سطح یا افزایش سطح زیر کشت نخواهیم داشت. در هر دو صورت، بهتر است کشت برنج بصورت مکانیزه انجام گیرد. قبل از مکانیزه نمودن کشت برنج، کارهای بنیادین و اساسی باید صورت گیرد که یکی از آنها تسطیح و یکپارچه سازی اراضی شالیزاری میباشد. تسطیح و یکپارچهسازی اراضی شالیزاری نه تنها بر جنبههای مختلف زندگی کشاورزان آن منطقه تاثیر دارد، بلکه در بازده ماشینها در این اراضی، نقش بهسزایی دارد که در اثر آن، بازده و عملکرد ماشینهای مختلف کشاورزی، همچون: نشاکارها، ماشینهای داشت و برداشت، بسیار افزایش مییابد (افتخاری، 1375).
در تولید محصولات کشاورزی و توسعه روستایی در ایران، پراکندگی اراضی زراعی روستایی مانعی اساسی بهشمار میرود (عبدالهزاده و کلانتری، 1385). با توجه به مسائل و مشکلات پراکندگی اراضی زراعی، برای رفع مشکلات و عوارض ناشی از آن، برنامهریزان و سیاستگذاران کشاورزی راه حل منطقی و قابل اجرای یکپارچهسازی اراضی را توصیه میکنند که سیاستی در ارتباط با تغییر اندازه زمین برای بهبود و افزایش تولید محصولات کشاورزی، عقلانی کردن بهرهبرداریها، استفاده از ماشینآلات و فناوری جدید زراعی و سرانجام، دستیابی به توسعه روستایی و کشاورزی است (امیرنژاد و رفیعی، 1388). به عبارت دیگر، این فرآیند و ساماندهی اراضی ضرورتی اساسی برای توسعه پایدار روستایی و کشاورزی است (کلانتری و همکاران، 1384).
1-2- بیان مسئله
امروزه همه معتقدند که برای کشاورزی متعارف به سبب زیانها و صدماتی که به محیط زیست و منابع پایه وارد میکند باید جایگزین مناسبی یافت که همان کشاورزی پایدار است (علایی و همکاران، 1387). در واقع، کشاورزی زمانی پایدار است که از نظر اکولوژیکی بیخطر، از لحاظ اقتصادی بادوام، از دیدگاه اجتماعی مقتضی، و از جنبهی زراعی مناسب بوده و بر اساس یک رهیافت علمی و کلینگر پایهریزی شود (گلد، 2001). انسان نیازمند دستیابی به نظامهایی است که ضمن برخورداری از پویایی اقتصادی، بتواند موجب بهبود وضعیت محیط زیست و استفاده بهینه از منابع موجود شده و همچنین در تامین نیازهای غذایی انسان و در ارتقاء کیفیت زندگی جوامع بشری نقش بسزایی داشته باشد (عادلی ساردوئی و همکاران،1390). یکی از محورهای اصلی توسعه اقتصادی کشور، توسعه بخش کشاورزی و استفاده مطلوب از منابع آب و خاک با هدف ایجاد امنیت غذایی برای جمعیت رو به افزایش کشور است. بخش کشاورزی با توجه به تجربه توسعهی کشورهای صنعتی و به دلایل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی و همچنین به دلیل شاغل بودن بخش چشمگیری از جمعیت در این حوزه چه بطور مستقیم و چه غیر مستقیم مورد توجه قرار گرفته است. بررسیها تا آنجا که به ایران مربوط میشود نشان میدهد به رغم اجرای برنامههای مختلف توسعه کشاورزی و روستایی طی دهههای گذشته توسط این بخش نسبت به سایر بخشها، رشد مناسبی نداشته و در مواردی نیز دارای سیر نزولی بوده است (شکوری، 1382). در راه توسعه و بهرهبرداری از منابع آب و خاک و افزایش بهرهوری از آب با توجه به تنوع شرایط آب و هوایی موانع و مشکلات گوناگونی وجود دارد که رفع آنها در نقاط مختلف کشور راهکارهای مختلفی را میطلبد. در این راستا ایجاد زیر بنای لازم و آرایش مهندسی کرتهای شالیزاری از اهمیت خاص برخوردار بوده و یکی از پیچیدهترین و اساسیترین گامها در ارتقای تولید کیفی و کمی این محصول میباشد (عادلینوری، 1381). مهمترین نکته در این مسیر این است که، بستر اصلی عملیات تجهیز و نوسازی و به طور یقین کشاورزان صاحبان اصلی این طرحها میباشند. بنابراین هر فعالیتی که در این بستر انجام میشود باید لزوماً منافع و نظرات کشاورزان را تامین نماید، به همین دلیل مسایل و استانداردهای فنی و همارز آن نظرات کشاورزان، شاخصهای مهم ارزیابی محسوب میشوند (یزدانی، 1383). امروزه زمان آن فرا رسیده که با نگاهی به آنچه انجام گرفته و توجه به نقاط قوت و ضعف، به ارزیابی آن پرداخته و با اصلاح روشها، راه آینده را با جدیت و توان بیشتر دنبال نماییم. در این تحقیق دنبال آن هستیم که اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت را بررسی نمائیم.

 برای دانلود فایل کامل به سایت منبع مراجعه کنید  : omidfile.com

یا برای دیدن قسمت های دیگر این موضوع در سایت ما کلمه کلیدی را وارد کنید :

 

1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق
با توجه به اهمیت محصول برنج در تامین نیاز غذایی کشور و با عنایت به شرایط اراضی شالیزاری، تجهیز و نوسازی و یکپارچهسازی این اراضی در راستای ایجاد زمینههای مناسب جهت افزایش میزان بهرهوری از منابع آب و خاک اجتنابناپذیر است. تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری، مانند هر فعالیت زیربنایی دیگر در صورتی نتایج و اهداف مورد انتظار را خواهد داشت که از ضوابط و معیارهای فنی از جمله بررسی و تهیه نقشه خاک و مسائل آن، مطالعه نقشههای توپوگرافی و بررسی مالکیت و مشخصات آنها، شیب تقریبی اراضی و . . . در تمام مراحل مطالعات، طراحی و اجرا پیروی نماید. در حال حاضر با توجه به گذشت چند سال از شروع فعالیتهای اجرایی در این زمینه و با عنایت به شرایط خاص عملیات مورد نیاز و وجود مشکلات فنی، حقوقی و قراردادی، شایسته است جهت تهیه و تدوین مجموعه ضوابط و معیارهای مربوطه اقدام گردد. یکی از مشکلات عملیات اجرایی، راندمان بسیار پایین ماشینهای سنگین در این اراضی میباشد (پارهکار و پورمحسنی، 1384).
بنابراین، با توجه به نقشی که تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری در توسعه پایدار محیطی دارد و با توجه به اینکه یکی از مهمترین این نقشها، نقش زیستمحیطی آنهاست، ضرورت دارد که نقشهای این بعد مورد بررسی قرار گیرد تا با شناخت نقاط قوت و ضعف، راه حلهای کاربردی ارائه گردد.
1-4- اهداف تحقیق1 -4 -1- هدف کلیهدف کلی این تحقیق بررسی اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت میباشد.
1- 4 –2- اهداف اختصاصیدر این تحقیق اهداف زیر مدنظر است:
- بررسی ابعاد زیستمحیطی کشاورزی پایدار اراضی تجهیز شده در مقایسه با اراضی سنتی در شهرستان شفت در زمینه استفاده از نهادههای کشاورزی (کود، سم و . . .) و همچنین تغییرکاربری میباشد.
1 – 5- سوالات تحقیقمطالعه حاضر به دنبال پاسخگویی به سوال زیر است :
1- اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت چیست؟
1 – 6- محدوده تحقیقمحدودههای تحقیق تعیینکننده حیطههای تحقیق میباشند که به شفافتر شدن تحقیق برای محقق و خوانندگان کمک مینماید. به طور کلی محدودههای تحقیق را از سه بعد مورد بررسی قرار میدهیم که عبارتند از: محدوده مکانی، محدوده زمانی و محدوده موضوعی.
1– 6 -1- محدوده زمانیاین پژوهش در پائیز و زمستان 1392 انجام گرفته است.
1– 6 -2- محدوده مکانیتحقیق حاضر در استان گیلان و در محدوده شهرستان شفت انجام پذیرفته که نظام زراعی شالیکاری این شهرستان را مورد مطالعه قرار میدهد.
1– 6 -3- محدوده موضوعیاین تحقیق از نظر موضوعی و زمینه تخصصی محدود به بررسی اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت میباشد.
1-7- محدودیت تحقیقاز مهمترین محدودیتهای تحقیق میتوان به عدم وجود آمار دقیق تعداد بهره برداران اراضی تجهیز شده و همچنین سنتی برنج در شهرستان شفت و نیز سطح سواد پایین اکثر شالیکاران شهرستان و عدم آشنایی آنان به پاسخگویی به پرسشنامهها اشاره نمود.
1-8- واژگان کلیدی- توسعه پایدار:: توسعه پایدار در تعریف سازمان خواربار و کشاورزی جهانی، فائو، مدیریت و نگهداری منابع طبیعی و جهت بخشی فن آوری و ساختار اداری ست، به طوری که تامین مداوم نیازهای بشری و رضایتمندی نسل حاضر و نسلهای آینده را تضمین نماید. به عبارت دیگر، زیستن در حد ظرفیت محیط زیست و فراهم آوردن فرصت زیست برای همه و برای همیشه بر روی کره زمین است.
- کشاورزی پایدار: کشاورزی پایدار، طرحی از یک سازمان اجتماعی و اقتصادی بر پایهی یک پندار منصفانه و مشارکتی از توسعه است که منابع محیطی و طبیعی را به عنوان پایهی فعالیتهای اقتصادی قلمداد مینماید. در واقع، کشاورزی زمانی پایدار است که از نظر اکولوژیکی بیخطر، از لحاظ اقتصادی بادوام، از دیدگاه اجتماعی مقتضی، و از جنبهی زراعی مناسب بوده و بر اساس یک رهیافت علمی و کلینگر پایهریزی شود (گلد، 2001).
- تجهیز و نوسازی اراضی کشاورزی: به کلیه فعالیتهای زیربنایی اطلاق میشود که با هدف استفاده بهینه از منابع آب و خاک و اقتصادی نمودن تولید در اراضی کشاورزی آبی به اجرا گذاشته میشود (عظیمی، 1386).
- تسطیح اراضی: تسطیح اراضی عبارت از صاف کردن و ایجاد شیب مناسب در زمین با درنظر گرفتن ضریب نفوذپذیری و بافت خاک، برای جلوگیری از ایجاد روانآب و فرسایش سطحی و بوجود آوردن شرایط یکسان و هماهنگ توزیع آب در سراسر مزرعه است (دواتگر و همکاران، 1391).
- یکپارچهسازی: یکپارچهسازی اراضی فرآیندی از اصلاحات ارضی است که با تغییر در ساخت فضایی اراضی زراعی از طریق اصلاح مدیریت مزرعه، ضمن تحرک بخشی به اقتصاد روستایی، تحرک در ساختار نواحی روستایی و توسعه روستایی را تسهیل میکند (افتخاری، 1385).
- ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار: شامل مدیریت و برنامهریزی جهت حفاظت از محیط زیست میباشد که زیرمجموعهای از عناصر و عوامل دیگررا جهت رسیدن به این اهداف دربر میگیرد و شامل موارد: حفظ تعادل اکوسیستم طبیعی، تلفیق امور توسعه با محیط زیست، برنامهریزی و مدیریت منابع طبیعی، استفاده بهینه از منابع آب، خاک و انرژی، جایگزینی منابع تجدیدپذیر، برنامهریزی و مدیریت حوادث غیرمترغبه و کنترل آلودگیهای زیستمحیطی میباشد.
فصل دوم
مبانی نظری تحقیق2-1- مقدمه
زمین و اندازه آن به عنوان یکی از مهمترین عوامل تولید در بخش کشاورزی حائز اهمیت است. غیر کارآ بودن بودن مدیریت مزرعه، عدم استفاده موثر از تکنولوژی و ماشینآلات کشاورزی و پائین بودن بهرهوری عوامل تولید، همگی به نوعی در ارتباط با پراکندگی اراضی هستند. از این رو، متخصصین برای رفع مشکلات و عوارض ناشی از پراکندگی اراضی، راه حل منطقی و قابل اجرای فرآیند یکپارچهسازی اراضی را که یک استراتژی بنیادی در ارتباط با اندازه زمین است، توصیه میکنند (امیرنژاد و رفیعی، 1388).
پراکندگی و قطعه قطعه بودن اراضی کشاورزی یکی از مسائل و مشکلاتی است که کشورهای مختلف جهان، حتی کشورهای پیشرفته و توسعه یافته نیز با آن مواجه میباشند و یکی از موانع جدی توسعهی کشاورزی محسوب میشود، بهطوری که کوچکی و پراکندگی اراضی، مانعی در استفادهی بهینه آب، زمین، نیروی انسانی، مکانیزاسیون و دیگر عوامل موثر در تولید کشاورزی میباشند. این وضعیت که در بیشتر مناطق ایران مشاهده میشود یکی از اساسیترین و بنیاددیترین مسایل توسعهی کشاورزی است (حیدری، 1375). استفاده بهینه از اراضی زراعی جهت خودکفایی در تولید محصولات استراتژیک از اهم اهداف توسعه اقتصادی در کشورمان بهشمار میرود و افزایش تولیدات کشاورزی با توجه به محدودیت سطح زیرکشت در گرو افزایش تولید در واحد سطح با بکارگیری فناوریهای نوین میباشد (ارسلان، 1379). امروزه یکپارچگی اراضی یکی از سازههای عمده توسعه در بخش کشاورزی بهشمار میرود به نحوی که کشورهای توسعه یافته با توجه درست به این مهم توانستهاند بیشترین سهم تولید فرآوردههای کشاورزی را به خود اختصاص داده و بالندگی را در دیگر بخشهای اقتصادی ایجاد نمایند (شیرزاد، 1386). در این رابطه عمدهترین مانعی که بخش کشاورزی ایران در برنامههای توسعه کشاورزی پیشرو دارد، تعدد و تنوع نظام بهرهبرداری با غلبه ساختار سنتی در قالب نظام بهرهبرداری دهقانی یا خردهمالکی است (نوری زمانآبادی، 1386).
مهمترین اهدافی که اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری دنبال میکند را میتوان در چهار حوزه اقتصادی، اجتماعی، نهادی و زیستمحیطی تقسیمبندی نمود. به لحاظ اقتصادی طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری به بهبود زیرساختهای کشاورزی و ساختار زمینهای کشاورزی، از طریق تغییر وضعیت کرتها از کرتهای کوچک نامنظم به کرتهای هندسی بزرگتر، احداث کانالهای آبیاری و زهکشی، احداث جادههای بین مزارع، ایجاد سیستم زهکش، بهبود نظام تولید کشاورزی (که شامل توسعه مکانیزاسیون، مدیریت آب و بهبود سیستم مدیریت مزرعه)، تبدیل شالیزارها به مزارع چندمنظوره (کشت محصولات زراعی دیگر در گردش و یا تناوب زراعی منطقه ویا کشت محصولات دیگری بعد از برداشت برنج به عنوان کشت دوم)، افزایش بهرهوری نیروی کار و کاهش اتلاف نیروی کار در کرتهای پراکنده، توسعه مکانیزاسیون، اصلاح خاک شالیزاردر موارد مورد نیاز، متراکم کردن خاک بهمنظور کاهش فروروی آب و افزایش تحملپذیری خاک و غیره صورت میگیرد. در بعد اجتماعی با هدف کاهش صعوبت کار در مزرعه با بهبود سیستم مدیریت مزرعه، بهبود محیط زندگی جامعه روستایی، امکان کنترل سیلابها و افزایش کارآمدی سیستمهای عمومی مثل جادهها، رودخانهها و سیستمهای فاضلاب را بهبود میبخشد همچنین توسعه امنیت غذایی جامعه نیز از طریق ایجاد تثبیت در تولید و عرضه مواد غذایی و متنوعسازی تولید از اهداف این طرح میباشد. در بعد زیستمحیطی با هدف جلوگیری از فرسایش خاک و تخریب زمین، کاهش مصرف نهادهها بهخصوص نهادههای شیمیایی نظیر انواع کودها و سموم شیمیایی، تثبیت جریان آب در نهرهای بزرگ و کاهش خسارت سیلاب و بالاخره هماهنگی با محیط طبیعی و حفظ مناظر زیبا و قابل استفاده برای همگان را از اهداف طرح عنوان مینمایند. در بعد نهادی نیز با هدف توسعه سرمایههای اجتماعی، نقش اساسی تغییر دهندگی مشارکتی در جامعه کشاورزی و روستایی با استفاده از رهیافت مطالعه و طراحی مشارکتی، ارزیابی مشارکتی و اجرای مشارکتی طرح با کشاورزان ویا مشارکت نمایندگان (انتخاب نمایندگان و همکاری با آنها در طول مدت طراحی و اجرا طرح) افزایش اعتماد عمومی، وفاق و همبستگی گروهی و به عبارت بهتر ایجاد و تقویت سرمایه اجتماعی که میتوان از آن در مسئولیت اداره سرمایهگذاریهای انجام شده بعد از اتمام کار پروژههای یکپارچهسازی و همچنین کمک به ایجاد یک نظام حقوقی و قانونی مناسب که موجب ثبت تغییرات حاصله و ارائه شناسنامه اراضی کشاورزی گردد، یاد نمود (ابراهیمی و همکاران، 1390).
2-2- تاریخچه و اهمیت برنج
تشخیص این که موطن اصلی برنج کجاست و برای اولینبار در کدام نقطه از جهان کشت برنج معمول گردیده، برای پژوهشگران بسیار دشوار است. بر همین اساس، اطلاعات متفاوتی درباره موطن اصلی برنج و تاریخچه کشت وکار آن ارائه شده است. برخی از دانشمندان موطن برنج را کنیا و نیجریه میدانند و قدمت کشت آن را 3500 سال تخمین زدهاند و برخی دیگر از دانشمندان، منطقه آسیا را منشاء و مبداء برنج میدانند. برخی از نویسندگان موطن دقیق برنج را جنوب شرق آسیا و بویژه کشورهای هند و چین معرفی کردهاند و معتقدند که تاریخچه کشت برنج در آن کشورها به بیش از هفتهزار سال میرسد. کشت هزاران دانه برنج در عملیات باستانشناسی در استان «جیانگجو» در شرق کشور چین، تاریخچه کشت این محصول را به 5500 سال قبل باز میگرداند. خبرگزاری «شینهوا» به نقل از باستانشناسان گزارش داد که دانههای کشف شده در مرکز باستانی «لانگچیوزوانگ» در شمال رود «یانگتسه» نشانگر آن است که مردم کشور چین در فاصله زمانی بین 5500 تا 7000 سال قبل به کشت برنج میپرداختهاند.یکی از مدارک در مورد زراعت برنج به ابیات سرزمین چین و به 2700 سال قبل از میلاد تعلق دارد. سند دیگری از سابقه زراعت برنج نشان میدهد که اهالی هندوستان از 1700 سال قبل از میلاد و مردم ژاپن از یک قرن قبل از میلاد، برنج میکاشتهاند. پس از کشورهای هندوستان و چین، رفته رفته کشت برنج در سایر کشورها از جمله تایلند، فیلیپین، ژاپن، کرهشمالی، کرهجنوبی، مالزی و تایوان رواج یافت تا جایی که در حال حاضر، 90 درصد برنج دنیا در کشورهای چین، هندوستان، ژاپن، کره، جنوب شرقی آسیا و جزایر مجاور اقیانوس آرام (قاره آسیا) کشت میگردد. برنج یکی از گیاهان مهم تیره غلات و غذای اصلی اغلب کشورهای جهان میباشد. این محصول زراعی بخش زیادی از انرژی غذایی حدود نیمی از جمعیت جهان را تامین مینماید که اغلب آنها در آسیا زندگی میکنند. با توجه به رشد زیاد جمعیت در آسیا که حدود 90 درصد برنج دنیا در آن تولید و مصرف میشود، تولید سالیانه برنج باید حدود 7/1 درصد افزایش یابد تا نیاز آینده مصرفکنندگان را تامین نماید (داتوسری، 2003). سابقه کشت برنج در ایران به پایان دوره ساسانیان رسیده و گسترش وسیع آن از قرن دهم میلادی به بعد صورت گرفته. برخی نیز معتقدند شلتوک برای اولینبار در زمان خسرو انوشیروان از هند به ایران آورده شده و برخی دیگر نیز رونق کشت برنج را به پس از تسلط اعراب در ایران نسبت داده و عقیده دارند در دوره ساسانیان برنجکاری در ایران وجود نداشته است.
کشت برنج در ایران از اوایل قرن اول میلادی شروع شده است. اگر چه شلتوک در ایران، اوایل قرن اول میلادی کشت میشده ولی گسترش آن در سطح وسیع به احتمال زیاد از قرن 6 تا 7 میلادی آغاز گردیده است. برنج دومین عنصر مهم غذایی است که پس از گندم در سبد غذایی مردم ایران جای گرفته است و دولت نیز با سیاستهای قیمتی و غیر قیمتی بر عرضه محصول و مصرف نهادههای تولیدی، تولیدکنندگان را به سوی هدفهای برنامهریزی شده سوق میدهد (یزدانی و دوراندیش، 1382). مصرف سرانه گندم بر اساس آمار سال 1386 با احتساب مصارف دامی حدود 205 تا 210 کیلوگرم بوده است. در حالی که مصرف سرانه برنج در همین سال 42 کیلوگرم بوده است. گرچه مصرف سرانه محصول برنج در سالهای اخیر بهخصوص پس از سال 1374 رو به کاهش بوده است (وزارت جهاد کشاورزی، 1385)، از نظر تغذیهای نیز 75 درصد پروتئین و 80 درصد کالری مردم آسیا از این ماده غذایی تأمین میشود (کوپاهی و همکاران، 1388). بیشترین کشت برنج در ایران در سه استان شمالی کشور گیلان، مازندران و گلستان با 71 درصد سطح زیر کشت کل کشور انجام میگیرد. استان گیلان بیش از 35 درصد تولید و سطح زیرکشت شلتوک در کشور را داراست (وزارت جهاد کشاورزی، 1385). در این استان هر ساله بیش از 181 هزار بهرهبردار در سطحی معادل 200 هزار هکتار از اراضی حاصلخیز و مستعد، برنجکاری میکنند. در واقع کشت برنج مهمترین فعالیت کشاورزی این استان بهشمار میآید و اقتصاد این استان نیز بر پایهی محوریت برنج استوار است (جهاد کشاورزی استان گیلان، 1385).
بر اساس آمارنامه کشاورزی سال زراعی 89-1388 دفتر آمار و فناوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی، جدول (2-1)، سطح انواع واریتههای شلتوک در کشور در سال زراعی 89-1388 حدود 564 هزار هکتار برآورد شده که استان مازندران 5/38 درصد از اراضی کشت برنج را به خود اختصاص داده است و استان گیلان نیز با داشتن 9/31 درصد اراضی شالیکاری کشور در جایگاه دوم قرار گرفته است.
استانهای گلستان، خوزستان و فارس به ترتیب با 9/9 و 2/9 و 9/3 درصد از برداشت، رتبههای سوم تا پنجم را به خود اختصاص دادهاند و پنج استان مذکور در مجموع 3/93 درصد از اراضی برنج کشور را به خود اختصاص دادهاند. سهم سایر استانهای برنجخیز کشور 7/6 درصد بوده است. میزان تولید انواع کونههای شلتوک کشور حدود 3 میلیونتن برآورد شده که 7/41 درصد آن توسط کشاورزان مازندرانی و 8/27 درصد توسط برنجکاران گیلانی تولید شده است. این دو استان ساحلی جمعاً 5/69 درصد از شلتوک کشور را تولید کردهاند. سه استان خوزستان، گلستان و فارس به ترتیب با 2/10 و 7/9 و 7/4 درصد سهم در تولید شلتوک کشور مقامهای سوم تا پنجم را به خود اختصاص دادهاند.
جدول (2-1) برآورد سطح تولید و عملکرد در هکتار شلتوک سال زراعی 89-1388
نام استان سطح تولید عملکرد
آبی دیم جمع آبی دیم جمع آبی دیم
آذربایجان شرقی 2117 0 2117 8927 0 8927 4217 0
آذربایجان غربی 70 0 70 280 0 280 4000 0
اردبیل 322 0 322 1073 0 1073 33308 0
اصفهان 10651 0 10651 59993 0 59993 6/5632 0
ایلام 1612 0 1612 7599 0 7599 3/4714 0
چهار محال و بختیاری 3190 0 3190 15793 0 15793 9/4950 0
خراسان رضوی 2032 0 2032 8635 0 8635 7/4249 0
خراسان شمالی 2461 0 2461 10217 0 10217 7/4151 0
خوزستان 51723 0 51723 306845 0 306845 5/5932 0
زنجان 4081 0 4081 15644 0 15644 4/3833 0
سیستان و بلوچستان 3360 0 3360 13468 0 13468 4/4008 0
فارس 21741 0 21741 142179 0 142179 7/6539 0
قزوین 2569 0 2569 11090 0 11090 8/4316 0
کرمانشاه 26 0 26 72 0 72 1/2770 0
کهکیلویه و بویراحمد 3274 0 3274 17042 0 17042 1/5205 0
گلستان 55545 0 55545 291247 0 291247 4/5243 0
گیلان 179570 0 179570 837194 0 837194 2/4662 0
لرستان 2511 0 2511 8450 0 8450 2/3365 0
مازندران 216652 0 216652 1256958 0 1256958 7/5801 0
یزد 10 0 10 31 0 31 5/3139 0
کل کشور 563517 0 563517 3012739 0 3012739 3/5346 0
2-3- نظام بهرهبرداری
نظامبهرهبرداری سازمان اجتماعی (اقتصادی و فنی) مرکب از عناصری بههم پیوسته است که با هویت و مدیریتی واحد و در چارچوب شرایط اجتماعی، اقتصادی و طبیعی محیط خود امکان تولید محصولات کشاورزی را فراهم میسازد. میتوان گفت نظام بهرهبرداری اساسیترین و عمدهترین موضوع مطرح در بخش کشاورزی آن جامعه را تشکیل میدهد (عبدالهی، 1377). پیدایش نظامهای بهرهبرداری در ایران سابقهای بس دیرینه و همپای شکلگیری یکجا نشینی دارد، اما گسترش نظامبهرهبرداری خانوادگی به زمان اصلاحات ارضی برمیگردد، چرا که شیوههای کشاورزی قبل از اصلاحات ارضی بیشتر مبتنی بر نظام اربابرعیتی بود که پس از اصلاحات ارضی فروکش کرد و نظامهای بهرهبرداری امروزی بهویژه خانوادگی جانشین آن گردیدند که این نظام بخشی ضروری از سیاستهای توسعه روستایی هستند (کائوتسکی، 1381).
جایگاه و نقش استراتژیک بخش کشاورزی در تأمین نیازهای غذایی جامعه و توسعه ملی، ضرورت ایجاد تحولات بنیادی و همهجانبه را در ساختاری کشاورزی از طریق شناخت نظامهای بهرهبرداری مناسب در چارچوب یک برنامهریزی عملی بلندمدت پدید آورده است (Mohammadi, 2005). نظامهای بهرهبرداری زراعی از دیرباز نقش مهم و بسزایی در توسعه کشاورزی داشته و همواره بهعنوان یکی از مسائل بنیادی کشاورزی در جهت بکارگیری صحیح منابع آب، خاک و غیره بهشمار میآید. مهمتر آن که، نوع نظام بهرهبرداری و سطح پایداری آن میتواند در میزان تولید، تخصیص منابع، استفاده بهینه از فنون کشاورزی، تجهیز امور زیربنایی، بهکارگیری ماشینآلات واستفاده بهینه از منابع با بازدهی مناسب موثر باشد (Kamali, 2005). یکی از مباحث اصلی در توسعه بخش کشاورزی، الگوی نظامهای بهرهبرداری زراعی میباشد و توسعه نظامهای بهرهبرداری زراعی مستلزم کسب موفقیت در حوزههایی نظیر ارتقای دانش و بینش بهرهبرداران، ایجاد زمینهای مساعد برای بازار محصولات کشاورزی، بهرهوری بهینه از عوامل تولید و تأمین انواع نهادهها و مهمتر از همه مالکیت اراضی و نظام بهرهبرداری کشاورزی میباشد (Motiee Langrodi, 2002). از طرفی نظامهای بهرهبرداری زراعی همانند یک سیستم چند مؤلفهای هستند که بقا و ماندگاری آنها در گرو تحول مستمر با نظام پیرامونی و تحولات تأثیرگذار میباشد (Jhon, 2003) و پویایی و تحولات لازم در آنها زمانی کارآمد و اثربخش است که به صورت هدفمند، نظامیافته، برنامهریزی شده و مبتنی بر ملاحظات پایداری در کلیه ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی در زمینه و شرایط خاص مطابق با ساختار و کارکرد این نظامها، صورت پذیرد (Haverkort, 1998)، بدین منظور برنامهریزی و سیاستگذاری جهت توسعه نظام بهرهبرداری کشاورزی، باید مبتنی بر افزایش تولید از طریق افزایش عملکرد در واحد سطح بدون صدمه زدن به محیطزیست صورت گیرد، بهطوری که افزایش ظرفیت تولید پایدار نیز باشد (Jalalzadeh, 2005, Filho, 2004). به منظور اصلاح ساختار نظامهای بهرهبرداری زراعی موجود و رهایی از وضعیت ناپایداری، راهبرد توسعه پایدار کشاورزی میتواند پاسخی مناسب برای حل مشکلات فعلی کشاورزان در این ارتباط باشد (Najafi, 2006) زیرا هدف از کشاورزی پایدار، ایجاد سیستمهای تولیدی کشاورزی بادوام، نظام یافته و انسانی است که تضادی با منافع زیستمحیطی و اقتصادی- اجتماعی ندارد و اساساً به ظرفیت حفظ باروری همراه با استمرار بقای منابع پایه تأکید دارد (Brower, 2004)، آن بیانگر نظامی است که در آن، هدف کشاورزی دستیابی به تولید و بازده کافی و سود خوب و رفاه جامعه با رعایت کمترین خسارت به محیطزیست است (Peson, 2000)، به طوری که به شیوهای پایا و بادوام، بهرهوری و عملکرد تولیدات کشاورزی بهبود یافته و کشاورزان بتوانند عرضه محصولات کشاورزی را هماهنگ با رشد جمعیت و رشد اقتصادی و با توجه به ملاحظات زیستمحیطی افزایش دهند (Zhou, 2008)، بنابراین در چارچوب پایداری نظام بهرهبرداری زراعی، لازم است، بهرهوری عوامل تولید حفظ و تداوم یافته و در نهایت توانایی نظام بهرهبرداری زراعی برای تداوم کارکرد در آینده نامحدود تضمین شود (Najafi, 2006).
عبدالهی نیز نظامهای بهرهبرداری کشاورزی را به عنوان کانون و محور کلیه فعالیتهای مربوط به توسعه بخش کشاورزی پایدار در ایران مطرح میکند و بیان میدارد که گذار از کشاورزی سنتی به کشاورزی امروزین و سودآور (دارای درآمد کافی) از طریق اصلاح و ایجاد و توسعه تشکلهای جدید و مناسب کشاورزی، جزو اصلیترین فعالیتهایی است که بیش از هر عامل دیگری میتواند در افزایش بهرهوری و ارتقای همه جانبه عملکرد، و به تبع آن توسعه پایدار بخش کشاورزی و نهایتاً توسعه متوازن جامعه روستایی موثر واقع شود (عبدالهی، 1377).
2-4- عوامل موثر در پراکندگی اراضی زراعی
در پراکنده بودن اراضی زراعی یک واحد بهرهبرداری عوامل مختلفی موثرند که عبارتاند از:
2-4-1- ارث
مسئله ارث که دارای ریشههای اجتماعی و مذهبی در جوامع روستایی است، از عوامل عمده تقطیع اراضی محسوب میشود، چرا که معمولاً بعد از فوت یا ازکارافتادگی زارع، زمین میان وارثات تقسیم میشود (تقوایی، 1376). این مسئله در کشورهای اسلامی و اروپای غربی بهعنوان عامل پراکندگی اراضی گزارش شده است (احمدی، 1382).
2-4-2- خرید و فروش
خرید و فروش قطعات زمین زراعی بین بهرهبرداران نیز از عواملی است که میتواند تقطیع بیش از پیش بهرهبرداریها را باعث شود. اما چنانچه با وضع مقرراتی بتوان خرید و فروش اراضی را در جهت تقویت تجمیع اراضی هدایت نمود، این عامل میتواند به یکی از راهکارها و سیاستهای بسیار موثر و در عین حال کمخرج در جهت یکپارچهسازی اراضی تبدیل گردد (احمدی، 1382).
2-4-3- عوامل محیطی و بومشناختی
اراضی زراعی در روستاها از نظر دوری و نزدیکی به جادههای ارتباطی، دسترسی به، آب، کیفیت خاک، شیب زمین، سیلگیر بودن، ارتفاع، مورفولوژی، توپوگرافی زمین، نوع اقلیم و غیره شرایط یکسانی ندارند و هر کدام از این عوامل به نوبه خود باعث پراکندگی و تقطیع اراضی زراعی در روستاها میگردند (تقوایی، 1376).
2-4-4- عوامل اجتماعی و فرهنگی
ساختار سنتی و مذهبی جوامع روستایی ایران و حاکمیت قوانین خاص همچون وقف، از جمله عوامل اجتماعی موثر در پراکندگی اراضی زراعی محسوب میشود. سنت و آداب فرهنگی، تحول در خانوادههای گسترده، و تغیر و تحول در شیوههای بهرهبرداری از زمین همچون اجارههای مالکانه، رشد جمعیت و عوامل متعدد دیگر، از جمله عوامل اجتماعی و فرهنگی موثر در پراکندگی اراضی هستند (نوروزیان، 1378).
2-4-5- عامل کالبدی
عوامل کالبدی و همچنین دخالتهای انسان در شکل طبیعی زمین (جاده، نهر و غیره)، در پراکندگی اراضی موثرند. بررسیها نشان میدهد که در فرانسه، هندوستان، ایرلند غربی و برخی مناطق ایران عوامل کالبدی همچون ریختشناسی، توپوگرافی زمین، نوع پوشش گیاهی زمین، کیفیت خاک، دسترسی به آب، تناوب و جابجایی محصولات برحسب اقلیم، فاصله مکانی اراضی از روستا، و شبکههای هیدورولوژی در تقطیع اراضی نقش دارند (احمدی، 1382). انواع کاربریهای اراضی با توجه به نوع جامعه از لحاظ رشد و توسعه، ساختار اقتصادی- اجتماعی، و زمان از عوامل عمده در پراکندگی اراضی محسوب میشوند. از جمله عوامل عمده مرتبط با کاربری میتوان به حصارکشی، تنوع سکونتگاههای روستایی، بهویژه نوع پراکندگی هستهای، پلها، کانالها، راهآهن، ایجاد صنایع و سایر تاسیسات، تغییر شیوه بهرهبرداری، خانهسازی و تغییر کاربری اراضی از زراعت به باغداری و غیره اشاره کرد که همگی در پراکندگی اراضی زراعی نقش عمدهای دارند (نوروزیان، 1378).
2-5- یکپارچهسازی اراضی
در بسیاری از مطالعات اقتصادی مدیریت مزرعه، ثابت شده است که چند پارچگی اراضی مانعی بزرگ و یکی از مشکلات عمده سر راه کشاورزی کارآمد اقتصادی است. این امر منجر به ضایعات اراضی، کارگر و نهادهها شده و عملا بسیاری از عملیات اصلاحی کشاورزی قابل اجرا نخواهد بود. در این حالت بخشهای قابل ملاحظهای از اراضی زارعان مصروف به ایجاد مرزبندیها، نهرهای آب و پیادهروها میشود (ممتازپور، 1374). علاوه برآن عواملی از قبیل انهار خاکی پرپیچ و خم طویل که کار انتقال آب به قطعات مختلف را بر عهده دارند، با شیب کم و یکنواخت و رویش علفهای هرز، باعث اتلاف آب شده و آبرسانی فاقد کارآیی لازم است. اما پراکنده بودن اراضی همیشه دارای عیب نبوده، زیرا وجود قطعات مختلف به موقعیت جغرافیایی گوناگون در یک روستا خصوصاً زمانی که که این قطعات چند کشتی باشد برای زارع مصونیت بیشتری در قبال حوادث طبیعی و اقتصادی ایجاد مینماید. با توجه به این که زمان و مراحل رشد محصولات با همدیگر متفاوت میباشد، زارع وقت و حقابه خود را به طوری تنظیم میکند که از آب و نیروی موجود تا حد امکان استفاده نماید و محصولات مختلف نیز داشته باشد. در این حالت درآمد ناخالص آنها در واحد سطح به میزان قابل ملاحظهای بیشتر از زمینهای بزرگتر میباشد (منتظر نجفآبادی، 1365).
2-5-1- یکپارچهسازی اراضی در جهان
طرح یکپارچهسازی چندین کشور اروپایی، زیر نظر و با کمکهای مالی (FAO) انجام پذیرفت (Hartingsen, 2006). در سال 2005، مسائل و مشکلات اراضی «اکراین» مورد توجه قرار گرفت. و برای توسعه روستایی گسترش بازار محصولات کشاورزی یکپارچهسازی اراضی در دستور کار قرار گرفت (Ashmidi and Halide, 2006). یکپارچهسازی اراضی در «کرواسی» قبل از سال 2000 و با هدف کمک به توسعه رقابت کشاورزی و توسعه مناطق روستایی آغاز گردید (Budanko penavic, 2006).
خصوصیسازی اراضی در «ارمنستان» که در سال 1991 آغاز گردید، بر اساس عدالت اجتماعی و ترکیب هردو پارامترهای کیفیت و زمین بود (Grigoryan, 2006). برنامه یکپارچهسازی اراضی در «بوسنی و هرزگوین» در نیمه دوم 1985-1981 آغاز گردید (Ljusa, 2006). اصلاحات ارضی در کشور «رومانی» با هدف تغییرات در ساختار مالکیت اراضی (از مالکیت تعاونی و دولتی به مالکیت خصوصی)، ساختار کشاورزی قطبی (مزارع بزرگ و کوچک) و پیدایش بازار اراضی زراعی بهوقوع پیوست (Blenesi and Rusa-senir, 2006). و در سال 2008 کارگاه منطقهای پروگر در مورد اجاره زمین و یکپارچهسازی بانکهای اراضی و ارزیابی اثرات آن بهوجود آمد (Frrokja and Gashi, 2000). در سال 89-1983 یکپارچهسازی اراضی در «کوزوو» انجام گرفت (Meha and Kadiri, 2006). طرح یکپارچهسازی اراضی «گرجستان»، در سال 98-1991 انجام پذیرفت (by: Tea Dabrundashvvili, 2006). «آلبانی» از اوایل دهه 1990، یکپارچهسازی اراضی را آغاز کرد (Sallaku, Shehu, 2004). سالاکو، نقش تحصیلات عالیه را برای توسعه روستایی و برنامهریزی یکپارچهسازی اراضی، امری ضروری قلمداد میکند (Sallaku, 2006). طرح یکپارچهسازی اراضی «استونی» درسال1991 آغاز گردید (Maasikamae, 2006). در اروپای غربی، «فرانسه» اولین کشوری است که برای تشکیل گروههای زراعی جمعی در سال 1963، قانونی را به تصویب و اجرا گذاشته است. «ایتالیا» نیز از جمله کشورهایی است، که مبادرت به تشکیل نوعی زراعت جمعی، در چهارچوب شرکتهای تعاونی و کاهش قطعات مزروعی، در سال 1938، کرده است. در سال 1963 در «مصر» برای خرید اراضی کوچک و پراکنده، زارعان مجبور شدند تا با تعویض قطعات خود موافقت نمایند. در ایالت «اوتارپراتش هند» نیز یکپارچهسازی اراضی در سال 1954 صورت پذیرفت (شیرزاد، 1386). در «کانادا» فرآیند یکپارچهسازی، پس از تصویب قانون بازسازی و توسعه کشاورزی، در سال 1960و قانون توسعه کشاورزی در سال 1965 مورد توجه قرار گرفت (هاشمی، 1369). در «ژاپن» نیز سازماندهی اراضی زراعی و تغییر ساختار کشاورزی از قرن هفدهم آغاز گردید (افتخاری، 1375).
2-5-2- یکپارچهسازی اراضی در ایران
بیشتر تحقیقات انجام شده در زمینه یکپارچهسازی اراضی زمینهای کشاورزی ایران بر موضوعاتی چون: علل پراکندگی، مقایسه زمینهای کشاورزی یکپارچه و پراکنده و . . . میباشد. رابطه پراکندگی اراضی کشاورزی، با کاربرد نهادههای مدرن (بخشوده و نجفی، 1377)، عوامل موثر در تقطیع اراضی کشاورزی و لزوم یکپارچگی زمینها، واحد بهرهبرداری (طالب، 1367)، شکل، تعدد و پراکندگی اراضی متعلق به هر زارع (شرفی، 1386)، تاثیر یکپارچهسازی اراضی بر تولید، در مناطق لنجان و فلاورجان استان اصفهان (توکلی و اکبریفرد، 1374)، گزارش مقدماتی شامل بررسی مشکلات اقتصادی- اجتماعی ناشی از پراکندگی در قالب واحد کشاورزی سنتی شهرستان سربند اراک (وثوقی و همکاران، 1364)، آثار پراکندگی اراضی زراعی کشاورزی بر بهرهوری اقتصادی آن (سهیلی، 1371)، یکپارچهسازی و کاهش پراکندگی اراضی، اولویت توسعه روستایی (حیدریپور، 1385)، پراکندگی اراضی زراعی در روستاهای تحت پوشش طرح توسعه کشاورزی حوزه آبریز هراز (بافکر و همکاران، 1366)، بررسی اثرات یکپارچهسازی اراضی زراعی بر توسعه کشاورزی استان کرمانشاه روستاهای دهستان حسنآباد بخش روانسر (خرمی، 1385)، مشکلات یکپارچهسازی اراضی کشاورزی و نقش روشهای ترویجی (مسیبی، 1371)، توسعه کشاورزی، مفاهیم، اصول، روش تحقیق، برنامهریزی در یکپارچهسازی اراضی کشاورزی (افتخاری، 1382)، مقایسه اقتصادی تولید برنج در اراضی یکپارچه و پراکنده دهستان سمسکنده شهرستان شهرستان ساری (حسنیمقدم، 1374)، کاربرد سیستم GIS در راستای توسعه روستایی (مورد یکپارچهسازی اراضی کشاورزی) (آصفی، 1382)، بررسی نگرش کشاورزان به طرح یکپارچهسازی در شالیزارهای مازندران (مطالعه موردی روستای گلیرود شهرستان جویبار) (آشکار، 1385) و . . . را مورد مطالعه قرار دادهاند. نگاهی به تاریخچه طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری در ایران نشان میدهد که یکی از قدیمیترین آن (350 هکتار) در اراضی شالیزاری در سال 1349 توسط مهندسین مشاور نیپونکویی در شهرستان رشت تحت عنوان ایستگاه بررسیهای برنج و طرحی مشابه آن در شهرستان آمل در سطح 25 هکتار با همین نام اجرا گردیده است. در یک تعریف میتوان گفت، طرح تجهیز و نوسازی اراضی به مجموعه فعالیتهایی گفته میشود که به توسعه و بهبود وضعیت زیربنایی واحد مزرعه منجر میشود، این اقدامات شامل یکپارچهسازی اراضی، احداث شبکه فرعی آبیاری، شبکه زهکشی سطحی و در صورت لزوم زهکشی زیرزمینی، جادههای دسترسی، سرویس و راههای بین مزارع میباشد که با این اقدامات زیربنایی سهولت در فعالیت کشاورزی و زمینه تولید بیشتر محصول فرآهم میگردد (ابراهیمی و همکاران، 1389).
2-5-3-مراحل اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری
مراحل اجرای طرح تجهیز ، نوسازی و یکپارچه سازی اراضی شالیزاری

شروع
تائید فرم تعهد نامه و مساحت اعلام شده و ارائه به مدیریت شهرستان
ارجاع به مهندس مشاور جهت نقشه برداری و طراحی
ارجاع به مدیریت آب وخاک
بررسی مدرک و تکمیل پرونده جهت مدیریت آب و خاک
بررسی درخواست و ارسال به مدیریت شهرستان
ارائه درخواست متقاضیان به مرکز خدمات

آیا مورد تائید است
ارجاع به مهندس مشاور مطاالعاتی
بایگانی

خیر

اعلام پروژه های مطالعه شده به ترتیب اولویت به مدیریت آب و خاک

اجرای مناقصه عمومی جهت تعیین پیمانکار

انتخاب پیمانکار برنده و انعقاد و ابلاغ قرارداد

تحویل زمین به پیمانکار و شروع عملیات

نظارت بر حسن اجرا توسط مهندس مشاور

پایان کار و تحویل به کشاورزان

ارجاع به مهندس مشاور مطالعاتی

پایان

شکل 2-1
2-5-4- مزایای اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی
به طور کلی مزایای تسطیح اراضی را می‌توان در موارد زیر خلاصه کرد:
1- حفظ، احیا و بهر‌ه‌برداری بهینه از منابع طبیعی تجدید شونده نظیر آب و خاک، افزایش تولید محصولات کشاورزی در واحد سطح و کاهش هزینه تولید، صرفه‌جویی در مصرف آب، ایجاد بستر مناسب جهت کشت‌وکار مکانیزه و کاهش سختی کار کشاورزان، صرفه‌جویی در زمان آبیاری، افزایش کارآیی و بهینه‌سازی مصرف سایر نهاده‌های کشاورزی، ایجاد زمینه لازم جهت برنامه ‌ریزی و به‌کارگیری الگوی کشت مناسب و تناوب زراعی صحیح و مبارزه با بیماری‌ها به نحو مطلوب و سهولت برداشت محصول و پایین آمدن تلفات حین برداشت.
و در سطحی کلان‌تر این امر اثرات غیرمستقیم اقتصادی و اجتماعی فراوانی در پی خواهد داشت که به طور کلی عبارتند از:
1-افزایش سطح درآمد کشاورز و بهبود وضع رفاهی در محیط روستا، جلوگیری از مهاجرت‌های بی‌رویه، ارتقا دانش و بینش فنی کشاورزان و تغییر تفکرات سنتی روستاییان و ایجاد امکاناتی جهت افزایش صادرات با تغییرات بوجود آمده در میزان تولید.
تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری در شهرستان شفت استان گیلان
استان گیلان دارای 238040 هکتار اراضی شالیکاری میباشد (سازمان جهاد کشاورزی گیلان، 1392). شهرستانهای رشت (62336 هکتار)، شهرستان صومعهسرا (28000 هکتار)، و شهرستان لاهیجان (23816 هکتار) به ترتیب اولویت، سه شهرستان دارای بیشترین سطح زیر کشت برنج میباشند. شهرستان شفت با داشتن 14330 هکتار سطح برنجکاری، ششمین شهرستان استان گیلان از نظر سطح زیرکشت برنج میباشد (تقریباً 6 درصد سطح زیر کشت استان گیلان). استان گیلان دارای 178835 هکتار اراضی شالیزاری با قابلیت اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بوده که از این مقدار، 9605 هکتار متعلق به شهرستان شفت میباشد (4/5 درصد). سطح اراضی شالیزاری تجهیز شده استان گیلان تا پایان سال 1391 به مقدار 68100هکتار بوده که از این مقدار، 5187 هکتار متعلق به شهرستان شفت میباشد (6/7 درصد اراضی تجهیز شده استان گیلان) که طی سالهای 1391-1375 در روستاهای مژدهه، چوبر، دوبخششهر، ناصران، تکرم، لیشاوندان، اسلامآباد، گورابلیشاوندان، کلاشمبالا، کوزهگران، ماشاتوک، شادخال، کاسان، تالشمحله، ملاسرا، میرسرا، کوزانبالا، جیرده، چوسر، خمیران، شالده، گوراب آقاسیدیعقوب، راستهکنار پسیخان، برزوهندان، مردخه، لیفکو، خلیلان، کمسار، تانیمحله، گیلده، پده، کاظمآباد، عثماوندان، شیخمحله، بیجارسر، کولیسرا، چکوسر، بدآب، خرطوم و بیالو اجراء گردیده که دارای 5965 بهرهبردار میباشد. با توجه به آمار بالا، استان گیلان دارای 110735 هکتار اراضی شالیزاری با قابلیت اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بوده که سهم شهرستان شفت از این مقدار 4418 هکتار میباشد (4 درصد)، (سازمان جهاد کشاورزی گیلان، 1392). (جدول2-2).

کل اراضی شالیزاری استان (هکتار) اراضی شالیزاری خارج از شبکه سفیدرود (هکتار) اراضی شالیزاری داخل شبکه سفیدرود (هکتار) سطح اراضی شالیزاری شهرستان نام شهرستان ردیف
سطح باقیمانده تجهیز نشده سطح اراضی تجهیز شده سطح اراضی دارای قابلیت تجهیز سطح اراضی شالیزاری سطح باقیمانده تجهیز نشده سطح اراضی تجهیز شده سطح اراضی دارای قابلیت تجهیز سطح اراضی شالیزاری سطح باقیمانده تجهیز نشده سطح اراضی تجهیز شده سطح اراضی دارای قابلیت تجهیز سطح اراضی شالیزاری 0 921 921 3200 0 921 921 3200 0 0 0 0 3200 آستارا 1
12159 5841 18000 23570 0 0 0 0 12159 5841 18000 23570 23570 آستانه 2
200 2506 2706 3500 200 2506 2706 3500 0 0 0 0 3500 املش 3
404 993 1397 4820 0 397 397 2600 404 596 1000 2220 4820 انزلی 4
2718 3283 6001 15987 2718 3283 6001 15987 0 0 0 0 15987 تالش 5
51294 6856 58150 62336 1105 50 1155 1238 50189 6806 56995 61098 62336 رشت 6
5912 3739 9651 10000 5912 1785 7697 8046 0 1954 1954 1954 10000 رضوانشهر 7
400 1750 2150 3377 166 1061 1227 1927 234 689 923 1450 3377 رودبار 8
1248 6378 7626 10700 1248 6378 7626 10700 0 0 0 0 10700 رودسر 9
836 2031 2867 4434 251 678 929 1437 585 1353 1938 2997 4434 سیاهکل 10
4418 5187 9605 14330 1101 1738 2839 4235 3317 3449 6766 10095 14330 شفت 11
10730 10777 21507 28000 100 400 500 515 10630 10377 21007 27485 28000 صومعهسرا 12
1796 5501 7297 13870 0 1343 1343 2553 1796 4158 5954 11317 13870 فومن 13
14457 5446 19903 23816 0 2298 2298 2750 14457 3148 17605 21066 23816 لاهیجان 14
3374 3626 7000 9100 994 1443 2437 3168 2380 2183 4563 5932 9100 لنگرود 15
789 3265 4054 7000 789 1973 2762 5047 0 1292 1292 1953 7000 ماسال 16
110735 68100 178835 238040 14584 26254 40838 66903 96151 41846 137997 171137 238040 جمعکل
جدول (2-2) مشخصات سطح اراضی شالیزاری، سطوح تجهیز نشده و سطوح قابل تجهیز استان گیلان به تفکیک شهرستان (سال 1392)
مأخذ: سازمان جهاد کشاورزی استان گیلان
2-6- توسعه پایدار
چارچوب مفهوم توسعه پایدار بر تعلق «آینده به همه ما» و «برابری بین نسلها» استوار است (رضاییمقدم، 1376). توسعه پایدار فرآیندی است در جهت استفاده منطقی و بهینه از منابع و هدایت سرمایهگذاریها و سمتگیریهای تکنولوژی در راستای تأمین سازگار با نیازهای حال و آینده بشری که بر مبنای دیدگاهی کلینگر، کلیه ابعاد اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و دیگر نیازهای بشری را دربر میگیرد (ابراهیمی و کلانتری، 1382). مفهوم توسعه پایدار معادل رشد قرار میگیرد. توسعه یک مفهوم کیفی را مشخص میکند و میتوان آن را معادل با افزایش کیفیت زندگی دانست که مسائلی چون بهداشت، آموزش، رفاه، آزادی بیان و غیره را دربر میگیرد، اما مفهوم پایداری توسعه شامل چندین مفهوم است، یعنی پایداری اکوسیستم محیطزیست، پایداری منابع طبیعی، پایداری توسعه اقتصادی و پایداری رفاه و توسعه انسانی. بنابراین توسعه پایدار یعنی ایجاد فضای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی که تضمینکننده کیفیت مطلوب زیستی باشد و بتواند مسائل یادشده را بصورت پایدار و ماندگار حفظ کند (حسینزاده دلیر، 1380).
مفهوم پایداری از دیدگاههای مختلف متفاوت است، بطوریکه اقتصاددانان بر رشد پایدار و مستمر اقتصادی و مصرف مواد غذایی و کالاها تأکید دارند، اکولوژیستها در پایداری و استمرار بقای بیوسفر، همچنین تنوع ژنتیکی گونههای گیاهی و جانوری نظر دارند، جامعهشناسان، تأثیر فرهنگ و سنتها در تقاضا برای مصرف و استمرار و پایداری سنن و رسوم را مورد توجه قرار میدهند، در حالیکه هر یک از این گروهها بر یکی از ابعاد توسعه تأکید دارند، توسعه پایدار کلیه ابعاد و جوانب فنی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیستمحیطی را بصورت همهجانبه مورد توجه قرار میدهد (رسولاف، 1372).
سازمان FAO توسعه پایدار را مدیریت و حفاظت از شالوده منابعطبیعی و جهت دادن به تغییرا فنآورانه و نهادی میداند، بهنحوی که تحقق نیازهای نسلهای فعلی و آتی انسان به صورت مستمر تأمین و تضمین شود، چنین توسعهای از منابع ژنتیک گیاهی و حیوانی، آب و زمین حفاهت میکند و نیز از نظر زیستمحیطی فرساینده و ویرانگر نیست، از نظر فنی متناسب، از نظر اقتصادی شکوفا و از نظر اجتماعی قابل قبول است (صدوق، 1380).
از نظر سازمان یونسکو پایداری یعنی اینکه هر نسل منابع آب، خاک و هوا را پاک و بدون آلودگی به همان وضعیتی که تحویل گرفته است، باقی بگذارد (خلیلیان، 1378).